Door M.R.C. Barg, informatiespecialist Studie- en Leeszaal

Met het aanbreken van de lente verandert de wereld om ons heen weer rap van gedaante: in de tuinen van het Rijksmuseum staan de eerste bomen weer in bloei, steken de voorjaarbloeiers hun kleurrijke kopjes uit de bodem en het uitbundige tjilpen van de vogels dringt zelfs tot in de Studiezaal. Het meest veranderlijk is misschien nog wel de mens, die niet alleen met het verstrijken der jaren langzaam van uiterlijk verandert, maar al naar gelang de situatie telkens een ander masker opzet. De uitdrukking gaat terug op de Griekse tragedies, waar de schouwspelers door middel van het opzetten van een ander masker de metamorfose tot nieuw karakter ondergingen. Het is exemplarisch voor de diepgewortelde fascinatie in de Europese cultuurgeschiedenis voor de veranderlijkheid van de mens en de natuur. Deze beleefde ontegenzeggelijk een van zijn vele hoogtepunten met de Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius. Dit inmiddels meer dan 2000 jaar oude werk is vanaf zijn eerste ontstaan een belangrijke inspiratiebron voor kunstenaars en ambachtslieden geweest. In de nieuwste tentoonstelling getiteld Metamorfosen van het Rijksmuseum, welke georganiseerd wordt in samenwerking met de Galleria Borghese in Rome, staan objecten en de verhalen waaraan zij inspiratie ontlenen centraal.

In de vertelling draait het om de gedaanteverwisselingen en veranderingen van de antieke goden, nimfen en andere mythische wezens. De kracht van Ovidius’ magnum opus zit in het universele karakter en de aanpasbaarheid van de verhalen en hun hoofdrolspelers. Ondanks dat het Griek-Romeinse Pantheon niet verder af lijkt te kunnen staan van onze moderne seculiere maatschappij, is het juist het menselijke karakter van de klassieke goden en hun kameleontische gedrag dat maakt dat zij een tijdloos karakter hebben. De Goden ‘metamorfoseren’ continu, om met de woorden van hoofdconservator Frits Scholten te spreken.[1] Daarmee raken ze aan een thema dat verbonden is met het diepste wezen van de mens en met de wereld om ons heen. Het maakt dat Ovidius nog immer relevant is, stérker misschien wel relevanter dan ooit, gezien onze eigen tijd historisch gezien misschien wel de veranderlijkste ooit is.

Aan de hand van meer dan 100 objecten afkomstig uit meer dan 50 partnerinstellingen van over de hele wereld laat de tentoonstelling zien hoe van de oudheid tot nu gedaanteverwisseling en verandering in kunst tot uiting gebracht wordt. Wat hierbij heel mooi naar voren komt, is hoe elk medium zich weer op een geheel eigen wijze leent voor het tastbaar maken van de thematiek. Van de vroegste boekdrukkunst in de 15^e en vroege 16^e eeuw tot hedendaagse videokunst, telkens wordt op andere wijze duidelijk hoe deze verhalen relevantie hebben voor de tijd waarin ze gemaakt zijn.

Dit wordt versterkt door de keuze van Frits en zijn collega Francesca Cappelletti van de Galleria Borghese om de tentoonstelling rond enkele van de bekendste en veelzijdigste verhalen en personages uit de Metamorfosen te concentreren. Twee figuren die meermaals in de opstelling terugkomen zijn die van Perseus en Medusa. In het mythologische verhaal wordt de monsterlijke Gorgon Medusa, met slangen als haar en wier aanblik eenieder in steen deed veranderen, gedood door de held Perseus. In Ovidius’ versie van de mythe is Medusa ook slachtoffer, ooit was zij namelijk van een oogverblindende schoonheid en werd zij bewonderd om haar mooie haren, maar nadat Neptunus haar in de tempel van Minerva verkrachtte, veranderde de godin haar als straf in een monster met haren van ‘gruwelijke slangen’[2].

De gelaagdheid van de verandering en de dramatiek die daarachter schuil kan gaan, biedt kunstenaars ruimte om het verhaal in het licht van hun eigen tijd te bezien. In de vroegmoderne kunst, van het beeld van Benvenuto Cellini voor de Medici Hertogen, de schilden met haar gezicht, of de composities waarin Perseus zijn tegenstanders met het afgehakte hoofd laat verstenen, dient de mythe vooral als toonbeeld van mannelijke heldhaftigheid en als aanmoediging tot goed bestuur. In de moderne (pop)cultuur, denk bijvoorbeeld aan de iconische ontwerpen van de Italiaanse modeontwerper Gianni Versace die Medusa als logo voor zijn merk koos, is zij verworden tot symbool voor (vrouwelijke) sensualiteit, mysterie en schoonheid. In de tentoonstelling wordt dit contrast tot uitdrukking gebracht door de plaatsing van een 19^e-eeuws Italiaans schild met het hoofd van Medusa tegenover SPAWN van Juul Kraijer. In deze film laat Kraijer op drie schermen tegelijk slangen over het bijna versteende gezicht van een jonge vrouw kronkelen. De versmelting tussen mens en dier die hierbij ontstaat, nodigt uit tot nadenken over deze onderbelichte kant van het verhaal van Medusa.[3]

In de kunst is verandering niet beperkt tot de iconografie, maar juist ook materieel van aard, zoals meerdere objecten tonen. Een van de beste voorbeelden hiervan is de Slapende Hermafrodiet, welke door het Louvre in Parijs in bruikleen gegeven is. Het antieke beeld, an sich al symbool van genderfluïditeit en de versmelting van de seksen, ligt op een marmeren dagbed gemaakt door de barokke beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini, dat zo echt lijkt, dat je de impuls moet bedwingen om zelf de zachtheid van het materiaal te controleren. Harde, koude steen is door de hand van de meester ogenschijnlijk omgetoverd tot een zachte en weelderige canapé. Iets vergelijkbaars gebeurt er in het houten beeld We Once Were One van Femmy Otten, waar de gestalte van een vrouw uit het nog deels met bast bedekte hout tevoorschijn lijkt te komen. Het beeld doet met haar statische en ranke lijf en voorzichtige glimlach denken aan de antieke Griekse Kouroi-beelden. De titel verwijst naar de samensmelting van het mannelijk en vrouwelijk geslacht, in het beeld gerepresenteerd door het over de borst gedrapeerde doek in de vorm van een vulva en het fallus-vormige staartje in het haar.[4] Net als bij de slaven van Michelangelo, lijkt het alsof de figuur al in het materiaal besloten lag en wachtte op de bevrijding door de kunstenaar, zoals Michelangelo in een gedicht opgedragen aan Isabella d’Este schreef.[5] De objecten nodigen de aanschouwer uit tot reflectie op de transformatieve kracht van de kunstenaar, die met zijn hand natuur in kunst kan doen veranderen.

Ben je nieuwsgierig geworden naar de tentoonstelling? Je kunt deze nog tot en met 25 mei bezoeken. En als je jezelf daarna nog verder wilt verdiepen in de relatie tussen de Metamorfosen en de kunsten door de eeuwen heen, dan helpen we je graag hierbij. In de Rijksmuseum Research Library (klik hier voor meer informatie) vind je behalve de tentoonstellingscatalogus ook tal van andere publicaties die de prominente rol van de Metamorfosen in de kunstgeschiedenis belichten. Een selectie van relevante titels vind je onder dit bericht. Daarnaast bevinden zich in bijzondere bibiotheekcollectie verschillende oude drukken van Ovidius’ werk zelf. Deze zijn veelal voorzien van afbeeldingen, zoals de uitgaven van Wetstein en Smith uit 1732, van I. Iansz. uit 1643, welke ook een klassiek geïnspireerd briefgedicht door P.C. Hooft bevat, en die van Gabriel Giolito uit 1561. Een ander interessant werk in de collectie is de Vytleggingh op den Metamorphosis uit 1604 waarin Karel van Mander, onder andere bekend van het Schilder-boeck, voor kunstenaars inzichtelijk probeerde te maken hoe zij de verhalen als inspiratiebron voor hun werken konden gebruiken. Dat de Metamorfosen een geliefd onderwerp waren, toont ook hun ruime vertegenwoordiging in de collectie van het Rijksprentenkabinet, welke, naast vele andere, de bekende de prentenseries naar de Metamorfosen van Hendrick Goltzius en Antonio Tempesta bezit. Je vind ze in de online collectiecatologus en kunt ze op afspraak in de Study Room Prints & Drawings zelf bekijken.

---

Wetenschappelijke publicaties (selectie) in de Rijksmuseum Research Library:

• Franca Ela Consolino (red.), After Ovid: aspects of the reception of Ovid in literature and iconography, Turnhout: Brepols, 2022.
• John Tholen, Producing Ovid’s ‘Metamorphoses’ in the early modern Low Countries: paratexts, publishers, editors, readers, Leiden: Brill, 2021.
• Karl A. Enenkel (red.), Re-inventing Ovid’s Metamorphoses: pictorial and literary transformations in various media, 1400-1800, Leiden: Brill, 2021.
• Christop Wetzel, Ovids Metamorphosen und die bildende Kunst, Stuttgart: Reclam, 2016.
• Paul Barolsky, Ovid and the metamorphoses of modern art from Botticelli to Picasso, New Haven: Yale University Press, 2014.
• Alison Keith (red.), Metamorphosis : the changing face of Ovid in medieval and early modern Europe, Toronto: Centre for Reformation and Renaissance Studies, 2007.
• Gerlinde Huber-Rebenich et al, Ikonographisches Repertorium zu den Metamorphosen des Ovid: die texbegleitende Druckgraphik 3 dl.,  Berlijn: Gebr. Mann, 2004-2014.
• Joseph Adolf Schmoll gen. Eisenwerth et al, Mythen, Symbole, Metamorphosen in der Kunst seit 1800: Festschrift für Christa Lichtenstern zum 60. Geburtstag, Berlijn: Gebr. Mann, 2003.
• Heidi Marek, Metamorphosen: Wandlungen und Verwandlungen in Literatur, Sprache und Kunst von der Antike bis zur Gegenwart: Festschrift für Bodo Guthmüller zum 65. Geburtstag, Wiesbaden: Harrassowitz, 2002.
• Michel Jeanneret, Perpetual motion: transforming shapes in the Renaissance from da Vinci to Montaigne, Baltimore: Johns Hopkins University Press, 2001.

---

Bronvermelding:

[1] Frits Scholten, ‘Ovidius’ Metamorfosen nu’, in Metamorfosen Ovidius en de kunsten, red. Francesca Cappelletti en Frits Scholten, Amsterdam: Rijksmuseum, Rome: Galleria Borghese, Veurne: Hannibal Books, 2026, pp. 14-16.

[2] Ovidius [Publius Ovidius Naso], Gedaanteverwisselingen – Metamorfosen, inl. en vert. P. Schrijvers, Leiden: Primavera Pers, 2022, pp. 216-217.

[3] Anne Wildschut, Spawn, in Metamorfosen Ovidius en de kunsten, red. Cappelletti en Scholten, 2026, p. 237.

[4] Frits Scholtem, We Once Were One, in Metamorfosen Ovidius en de kunsten, red. Cappelletti en Scholten, 2026, p. 303.

[5] Michelangelo Buonarotti, 151 ‘Non ha l’ottimo artista alcun concetto’, in Rime, red. Enzo Noè Girardi, Bari: Giusti, Laterza e figli, 1960, p. 333.