door Geert-Jan Koot

Sammlung verschiedener nach der Natur gezeichneter Blumen und Früchte für diejenigen gewidmet die im Zeichnen Unterricht ertheilen als auch für Kunst- und Blumen-Liebhaber. I. Hefft / gezeichnet von Lük [Carl Gottlob Lück]
[Meissen] : [Bey C. S. Schiefer], 1799. 26 pagina’s, 16 bladen platen : illustraties ; 24 cm.

Op de omslag: Bey C. S. Schiefer, Maler bey der C. S. Porzellanmanufaktur in Meissen, zu finden. Platen genummerd I-VIII. Plaat I-VII: Linkerplaat zwart/wit, rechter gekleurd. Plaat VIII: gedeeltelijk ingekleurd.

Carl Gottlob Lück (1774 – na 1846) was als porseleinschilder werkzaam in Meissen. Lück stelde dit leerboekje samen voor decoratieschilders van keramiek. Het bevat 15 van de oorspronkelijke 16 door Georg Wilhelm Grünewald (1849-1831) vervaardigde kopergravures met voorbeelden van bloemen en planten ter versiering van serviesgoed naar ontwerpen van Lück. Op elk van de acht aan de linkerzijde ingebonden prenten zijn de omtrekken van vijf verschillende bloemen afgebeeld. Op de acht aan de rechterzijde geplaatste prenten zijn dezelfde voorstellingen zorgvuldig en levendig ingekleurd. Helaas ontbreekt de laatste ingekleurde prent. De begeleidende tekst geeft aanwijzingen over de specifieke eigenschappen van elke bloem en met welke kleuren deze kunnen worden weergegeven. Zowel de prentmaker Georg Wilhelm Grünewald als de uitgever Christian Siegmund Schiefer (1763 – na 1832) waren eveneens werkzaam als decoratieschilders in de porseleinfabriek te Meissen.

Van dit boekje uit 1799 zijn geen andere exemplaren bekend. In de Staatliche Kunstsammlung Dresden bevindt zich een boekje van Carl Gottlob Lück met de titel “Achtzehn Vorlegblätter Blumen und Früchte nach der Natur gezeichnet und ausgemahlt als Fortsetzung des ersten Unterrichts in der Blumenmahlerei und zugleich für Blumenfreunde und Stickerinnen”. Dankzij de integrale digitalisering is dit exemplaar online te bestuderen. Hoewel de opzet anders is, met maar één ingekleurde voorstelling per bladzijde en zonder tekst, zou dit boek een voortzetting kunnen zijn van het door het Rijksmuseum verworven werk.

Progressive lessons tending to elucidate the character of trees, with the process of sketching, and painting them in water colours / by Ls. Francia
London : Published by T. Clay : Printed by J. Hays, 1813. [24] pagina’s, 14 ongenummerde bladen met platen : illustraties ; 27 cm. Met 13 gelithografeerde afbeeldingen, waaronder 12 ingekleurde prenten, en een “table of tints”.

De in Calais geboren aquarellist François Louis Thomas Francia (1772–1839) vestigde zich in Londen in 1790 om zich verder te ontwikkelen tot een succesvolle schilder van landschappen en zeestukken. Ook als aquarellist maakte hij naam. Francia wordt gerekend tot de Bonington circle, een groep schilders die werkten in het romantisch idioom van de Engelse landschapsschilder Richard Parkes Bonington (1802-1828). Kort voordat Bonington naar Parijs emigreerde in 1818 studeerde hij enkele maanden bij Francia.

Ter ondersteuning van zijn werk als tekenleraar stelde Francia dit boek samen met 12 lessen om bomen weer te geven. In zijn optiek moest de student het karakter van de verschillende soorten bomen doorgronden om tot een goede weergave te komen. De 12 handgekleurde lithografieën in dit leerboek tonen verschillende bomen, vaak in een park of veld, aan het water of aan de rand van een bos, soms met wat mensen of dieren die onder de boom rusten. De inkleuringen zijn van een grote subtiliteit.

Zie voor een uitvoeriger beschrijving van dit bijzondere werk de aanwinstenblog van februari.

Der Zeugdruck und die damit verbundene Bleicherei und Färberei / von C.F. Kreisig
Berlin : bei August Rücker (Bd. 3: Rücker und Püchler), 1834-1844. 4 delen ; illustraties ; 21 cm.

Band 1: XIV, 693 pagina‘s (pagina 693 na pagina XIV ingebonden); 2: XXII, 627, (1) pagina’s; 3: XXIV, 583, (1) pagina’s. Band 4 ontbreekt.

Dit werk behandelt de praktijk van de textieldrukkerij in de jaren ’30 van de 19de eeuw. Het gaat om de methodes van het overbrengen van gekleurde patronen op stoffen door textieldruk en de samenstelling van verfstoffen. “Zeug” is een oude Duitse benaming voor katoenen of linnen stoffen. De eenvoudigste wijze om kleuren over te brengen op textiel was het in reliëf snijden van patronen in een vierkant blok hout. De blokken werden voorzien van verf en met hamers op de stoffen gedrukt. Later werd overgegaan op in metaal gegoten afdrukken van de houtblokken. Dit driedelige werk sluit aan bij het afgelopen jaar verworven boek uit 1886 over hetzelfde onderwerp, “Praktisches Handbuch des Zeugdrucks”.

In de eerste band worden de chemische vloeistoffen, het bleken en het met de hand bedrukken van katoenen stoffen onder de loep genomen (Handdruck baumwollener Zeuge mit ächten und unächten Farben). In het tweede deel volgt een aanvulling en worden specifieke technieken van het bedrukken van katoen uitgelegd (Aetzdruck, Irisdruck, Illuminiren oder Passen der Zeuge mit mehreren Farben in einem Aufdruck sowie Arbeiten durch die kalte Indigoküpe). Tenslotte bevat de derde band een groot aantal recepten voor de verfbereiding waaronder fayenceblauw, behandelt machinale druktechnieken met de stoommachine (DampffarbenArbeiten) en worden de technieken van het drukken op andere stoffen als zijde, linnen en wol besproken. De ontbrekende vierde band is pas 7 jaar later in 1844 uitgegeven als een aanvulling op dit werk.

Over de auteur Carl Friedrich Kreisig (1877/78-na 1851) is niet veel bekend. Zijn naam wordt ook als Kreyssig geschreven. Volgens contemporaine bronnen was Kreyssig als laborant werkzaam en vervolgens correspondent van één van de belangrijkste Russische en Duitse textieldrukkerijen en tevens mede-eigenaar van het in herenkleding gespecialiseerde handelshuis Lehndorff et Comp. in Berlijn. In het “Berliner Adressbuch” van 1851 wordt Kreisig als koopman en textielhandelaar vermeld.

Kleines Handbuch der Malerei für angehende Künstler und Dilettanten : enthaltend: Belehrungen über Zeichnenkunst und Malerei, deren Regeln und Verhältnisse, wie sie von ältern und neuen Künstlern befolgt werden / von Friedrich Stoltz
Quedlinburg und Leipzig : Basse, 1837. VIII, 123 pagina’s ; 19 cm.

Dit handboek voor aankomende schilders is in slechts 3 andere (Duitse) bibliotheken aanwezig. Over de auteur Friedrich Stoltz is behalve zijn sterfjaar 1838 niets bekend. Mogelijk was het een leraar die past in de Duitse traditie om boeken over uiteenlopende onderwerpen voor onderwijsdoeleinden samen te stellen. Het boek was kennelijk niet bijzonder populair aangezien er geen herdruk van bekend is. Stoltz richt zich tot een breed publiek van aankomende kunstenaars en dilettanten die zich willen bekwamen in de kunst van het tekenen en het schilderen. Hij schetst een breed pallet van methoden, toepassingen en technieken zoals het schilderen met olie-, pastel-, en waterverf, in fresco, op glas, email en in miniatuur. Verder bespreekt de auteur uitvoerig de methoden om de benodigde verfstoffen te bereiden.
Bovenaan het titelblad is een stempel zichtbaar met de naam Dr. Walther Zimmermann. Mogelijk heeft dit werk toebehoord aan de gepromoveerde kunsthistoricus en monumentenzorger Friedrich Emil Adolf Walther Hubert Zimmermann (1902-1961) uit Bonn.

Exposé d’un moyen de définir et de nommer les couleurs d’après une méthode précise et expérimentale avec l’application de ce moyen à la définition des couleurs d’un grand nombre de corps naturels et de produits artificiels / par M.E. Chevreul
Paris : Firmin Didot, 1861. 2 delen : illustraties ; 28 cm. Serie: Mémoires de l’Académie des Sciences de l’Institut de France ; 33.

Deel 1: tekst (lxxiii, 944 pagina’s); deel 2: atlas waarin een gelithografeerde kleurenillustratie voorstellende de kleurencirkel en 14 chromolithografische afbeeldingen gedrukt door René Henri Digeon volgens een speciaal ontwikkeld procedé. De eerste afbeelding is een dubbele uitklapbare illustratie met het zonnespectrum, de tweede illustratie stelt een reeks schalen voor met contrasterende tinten van wit tot zwart, en de laatste 12 afbeeldingen zijn chromatische cirkels.

Michel Eugène Chevreul (1786-1889) was chemicus en vanaf 1824 directeur van de beroemde tapijtfabriek, Manufacture des Gobelins te Parijs. Chevreul had veel invloed met zijn kleurtheorieën over de waarneming van contrasterende kleuren, met name met zijn boek uit 1839, “De la loi du contraste simultané des couleurs et de l’assortiment des objets colorés”.
Dit tweedelige werk uit 1861 is veel minder bekend dan zijn eerdere boeken, hetgeen mede te wijten is aan het feit dat het tekstdeel nooit is verschenen als afzonderlijke publicatie maar als deel 33 in de serie “Mémoires de l’Académie des Sciences de l’Institut de France”, aangevuld met een atlasdeel waarin een reeks diagrammen en kleurcirkels zijn afgebeeld. Het voorkomen van beide delen samen is een zeldzaamheid. In de atlas werkt Chevreul zijn schema’s uit, gebaseerd op de chromatische schaal van de drie primaire kleuren rood, geel en blauw in 15.000 verschillende tinten. Zijn uitgangspunt is de cirkel van 72 kleuren waarmee het kleurenspectrum wordt weergegeven. Chevreul was een vurig pleitbezorger van het vaststellen van normen en standaarden voor kleurtoepassingen in de toegepaste kunst. Ook in de schilderkunst laat zijn invloed zich gelden. De schilder Eugène Delacroix raakte geïnteresseerd in zijn theorieën over contrasterende kleuren en schreef hierover aan Manet. Het uitgangspunt om kleuren te scheiden om tot een betere contrastwerking te komen gaf mede aanleiding tot de Neo-Impressionstische beweging van de jaren 1880 geleid door de pointillisten Georges Seurat en Paul Signac.

Moderne Dekorationen : neue Vorlagen von meist ausgeführten Entwürfen und Zeichnungen für Tapeziere und Dekorateure : sowie zum Gebrauche an Kunstgewerbeschulen, Gewerbeschulen und gewerblichen Zeichnungs- und Fortbildungsschulen / herausgegeben von E. Schwinghammer
Ravensburg : Verlag von Otto Maier, [1880-90?]. 80 bladen platen: hoofdzakelijk illustraties ; 40 cm.

Oorspronkelijk is dit boek uitgegeven in tien afleveringen (Lieferungen). Elke aflevering bevat een inhoudsopgave en acht bladen met illustraties waarvan vier bladen met voorbeelden van draperieën en vier bladen met snijpatronen. In totaal zijn 80 gelithografeerde prenten opgenomen. Deze prenten geven een uitgebreid overzicht van de verschillende mogelijkheden om deuropeningen en kozijnen te stofferen. Bij elke voorbeeldprent met draperieën is een detailafbeelding opgenomen om de wijze van vervaardiging aanschouwelijk te maken. Ook is per prent een korte toelichting opgenomen en een berekening van de kosten van uitvoering.

Eugen Schwinghammer was werkzaam als decorateur en leraar aan de Stuttgarter Dekorationsschule te Ludwigsburg. Hij heeft diverse instructieboeken en artikelen in het “Illustrirte kunstgewerbliche Zeitschrift für Innen-Dekoration” gepubliceerd over toepassingen van draperieën bij decoraties voor festiviteiten en stoffering van het interieur. Zoals de titel aangeeft was deze uitgave bedoeld voor interieurontwerpers en decorateurs, maar eveneens te gebruiken als leermiddel in kunstnijverheidsscholen en tekenscholen. Van dit boek zijn geen andere exemplaren bekend.

 

De drie volgende boeken zijn uitgegeven in 1937 door de Nippon Senryo Export Co., de handelsagent voor de export van verfstoffen voor textiel onder meer gefabriceerd door Nippon Senryo Seizo Kabushiki Kaisha (Japan Dyestuff Manufacturing Company) in Osaka. Twee boeken zijn voorzien van honderden textielstalen om de verschillende soorten kleurstoffen te tonen. Het tekstboek dat naast een lijst van alle leverbare kleurstoffen door Europese en Japanse firma’s is geproduceerd, geeft een overzicht van chemische grondstoffen en een verhandeling over de methoden van het textielverven. De boeken geven een inzicht in de gebruikte materialen bij de textielproductie in Azië in de late jaren 1930 maar dienen ook ter inspiratie voor hedendaagse textielkunstenaars. De kleuren van de textielstalen ogen fris en helder omdat de boeken in nieuwstaat verkeren, beschermd door de originele schuifcassettes.

Vanaf 1932 kreeg een Europees kartel van fabrieken 90% van de wereldmarkt van textielverf in handen, aangevoerd door I.G. Farben. Uitgezonderd waren de Verenigde Staten en Japan. In Japan was de productie van synthetische kleurstoffen tijdens de eerste wereldoorlog tot ontwikkeling gekomen. De bloeiperiode van de verfstoffen industrie lag tussen 1932 en 1940. Twee door de overheid gesteunde chemische fabrieken namen een groeiend marktaandeel in, Mitsui Mining en Nippon Senryo ook wel genoemd Nihon Senryo (Japan Dyestuff). Laatstgenoemde fabriek richtte zich op het ontwikkelen van een breed scala van verfsoorten. Om de afzetmarkten in Azië te verdelen werden overeenkomsten gesloten met het Europese kartel door I.G. Farben waarbij quota werden vastgesteld voor de aantallen te exporteren chemicaliën. De opzet was om de onderlinge concurrentie te reguleren. De export naar China, Korea, Nederlands en Brits Indië groeide ondanks het uitbreken van de Chinees-Japanse oorlog, en nam na de tweede wereldoorlog een enorme vlucht. Deze drie verkoopboeken zijn uitgeven om buitenlandse markten te informeren over de beschikbare kleurstoffen. Aan de hand van de vele gekleurde textielstaaltjes kon een keuze uit de leverbare verfstoffen worden gemaakt. Aangezien de begeleidende teksten in het Engels, Duits en Frans zijn gesteld, en de Europese markt in handen was van het I.G. Farben kartel, valt te concluderen dat de textielfabrieken in Azië voornamelijk door Europese firmanten werden gerund.

Dyestuff, intermediates and chemicals
Osaka : Nippon Senryo Export Co., Ltd., sole export agents for Nippon Senryo Seizo Kabushiki Kaisha, 1937. 48, 24, 22 pagina’s ; 21 cm.

Achterin: 20 onbedrukte en ongenummerde pagina’s geruit papier.
Index. – Direct colours. – Basic colours. – Acid colours. – Mordant and acid mordant colours. – Sulpher colours. – Vat colours. – Insoluble azo colours. – Leather colours. – Lakes and rubber colours. – Chemicals and intermediates. – Directions for dyeing. – Appendix.

Het boekje bevat een uitleg over chemische behandelingen en diverse verfmethoden. Opgenomen zijn een appendix en een conversietabel van het metrische naar het Engelse systeem.

Direct-basic-sulpher-vat-acid-mordant-acid mordant colours = Colorants directs-basiques-soufre-cuve-acides-mordants-acides mordants = Direkt-basisiche-schwefel-küpen-säure-beizen-säurebeizen Farbstoffe
Osaka : Nippon Senryo Export Co., Ltd., sole export agents for Nippon Senryo Seizo Kabushiki Kaisha, [1937?]. 8, 8, 8 pagina’s : 30 pagina’s stalen gekleurde stof ; 25 cm.

Inleidende tekst met in elke taal een eigen titelblad: Dyeing of cotton, rayon and wool = Teinture de coton, rayon et laine = Färben auf Baumwolle, Rayon und Wolle.
Teksten in het Engels, Frans en Duits.

Elke materiaalsectie wordt voorafgegaan door een deel met algemene opmerkingen waarin de methodiek van het verven, de toepassingen van kleurstoffen, nabehandelingen, en het gebruik van basische kleurstoffen in drie talen worden behandeld. Een nuttige handleiding voor elke wever, textielontwerper, textieldrukker en kunstenaar die zich bezighoudt met stoffen en de mode-industrie. Door de verscheidenheid aan kleuren en texturen is het boek ook een naslagwerk voor ontwerpers en ambachtslieden.

Naphthoides
Osaka : Nippon Senryo Export Co., Ltd., sole export agents for Nippon Senryo Seizo Kabushiki Kaisha, [1937?]. 7, 7, 7 pagina’s : 11 pagina’s stalen gekleurde stof ; 25 cm.

Inleidende tekst met in elke taal een eigen titelblad: Naphthoides, bases and salts = Naphtoides, bases et sels = Naphtoiden, Basen und Salzen.
Teksten in het Engels, Frans en Duits.

Elk staaltje van samengebonden garens bestaat uit vele fijne draden die gebundeld zijn om een goed voorbeeld van elke kleur te geven. De stalen zijn gegroepeerd als een regenboog van kleuren met subtiele gradaties voor elke tint. De geverfde materialen zijn katoen, rayon en wol.

Dyeings with various colours
Tokyo, Osaka, Fukuyama, Kokura : Teikoku Senryo MFG. Co., 1938. 14, 43 pagina’s : stalen gekleurde weefsels en garens ; 27 cm

Omslagtitel: Dyeings with sulphur, vat, basic, direct, acid and insoluble AZO colours. Pagina 1-14 tekst, pagina 1-40 opgeplakte stalen, pagina 41-43 leeg. Tekst in het Japans en Engels.

Deze product catalogus van synthetische kleurstoffen voor textiel is uitgegeven door de Teikoku Senryo Seizo Kabushiki Kaisha firma (Imperial Dyestuff MFG). Het boek bevat 14 pagina’s met methoden om textiel te verven met de aangeboden kleurstoffen, en 43 pagina’s met staaltjes van voornamelijk garens van katoen en rayon met de bestelnummers van de verfstoffen. Het bedrijf werd in 1915 opgericht en door de overheid ondersteund om tegemoet te komen aan de grote binnenlandse vraag naar verfstoffen in Japan na het wegvallen van de Duitse leveranciers ten gevolge van de eerste wereldoorlog. In de steden Fukuyama en Kokura werden enorme fabriekscomplexen gebouwd. In 1943 gaat het bedrijf op in het chemisch concern Nippon Kayaka.