door Geert-Jan Koot

La perspective pratiqve, necessaire a tovs peintres, gravevrs, scvlptevrs, architectes, orfevres, brodevrs, tapissiers, et autres que se meslent de desseigner. Premiere partie / par vn religieux de la Compagnie de IESVS [Jean Dubreuil]
A Paris : Chez la veufue François l’Anglois, dit Chartres, ruë S.Iacques aux Colomnes d’Hercule, proche de Lion d’Argent, 1651. Seconde édition / reueuë corrigée & augmentées par l’auteur en plusieurs endroits, & d’un traité de la perspective militaire, ou methode pour eslever sur des plans geometraux. 1 band : 171 bladen met verso tekst, recto illustratie ; 25 cm.

Seconde partie de la perspective pratiqve qvi donne vne grande facilité a trovver les apparences de tous les corps solides, tant reguliers qu’irreguliers, penchez, renversez, inclinez, et declinez comme l’on vovdra soit qu’ils posent sur terre, ou qu’ils soient suspendus en l’air. / Par vn religievx de la Compagnie de Iesvs [Jean Dubreuil]
A Paris : chez la vefue de François Langlois, dict Chartres, rüe Sainct Iacques, aux Colomnes d’Hercule, 1647. 1 band : 123 platen met illustraties ; 25 cm.

Troisiesme et derniere partie de la perspective pratiqve. Ov se voient les beavtez & raretez de cette science : avec les methodes povr les pratiquer sur toutes sortes de plans et les effets admirables des trois rayons. Droit, reflechy, et brise. / par vn religievx de la Compagnie de Iesuvs [Jean Dubreuil]
Paris : A Paris, Chez la Vefue de Francois Langlois, dict Chartres, ruë S. Iacques, aux Colomnes d’Hercule Langlois, 1649. [20] bladen, 165 pagina’s, [7] bladen : illustraties en diagrammen ; 25 cm.

Jean Dubreuil (1602–1670) was een Franse wiskundige en de zoon van de boekhandelaar Claude Du Breuil die het beroep van zijn vader voortzette tot hij lid werd van de katholieke religieuze Sociëteit van Jezus, bekend als de jezuïeten. Hij woonde lange tijd in Rome waar hij architectuur studeerde. Dubreuil staat bekend om zijn werk over de theorie en de praktijk van het perspectief. Zijn leerboeken over perspectief behoren tot de meest invloedrijke voor gebruik door niet wiskundigen. Dit werk bevat eerder gepubliceerd materiaal, waaronder enkele platen van Jacques Aleaume, hoewel de eerste editie werd gepubliceerd nog voordat Aleaume’s boek La perspective specvlative, et pratiqve  in 1643 verscheen.

Dubreuil’s werk over perspectief verscheen in Parijs in drie delen, respectievelijk in 1642, 1647 en 1649. Het verworven eerste deel is de tweede gecorrigeerde en aangevulde editie uit 1651, terwijl het tweede deel en het derde deel de eerste edities zijn. Dubreuil had zich ten doel gesteld om beoefenaars van het perspectief te informeren zonder veel uit te wijden over theorie en wiskunde. Hij gaf toe geïnspireerd te zijn door vele anderen en noemde enkele van de auteurs die hem hadden beïnvloed waaronder Vredeman de Vries, Serlio, Barbaro, Vignola, Sirigatti, Accolti en Marolois. Hij nam de methode over van Vredeman de Vries door een groot aantal diagrammen op te nemen met een bijbehorende tekst als uitleg. Het eerste boek handelt vooral over composities gedomineerd door de drie hoofdrichtingen: orthogonalen, transversalen en verticalen. Zoals de titel aangeeft gaat het onder meer over figuren, landschappen, tuinen, gebouwen en meubels. In 1647 publiceerde hij een voortzetting gewijd aan objecten die worden begrensd door schuine vlakken, en in het bijzonder aan voorstellingen in perspectief van polyhedra of veelvlakken. Aan deze twee delen voegde hij in 1649 nog een derde deel toe, waarin hij de vraag aan de orde stelt hoe perspectiefconstructies te maken wanneer het beeldvlak niet verticaal of niet vlak is, maar bijvoorbeeld uit een vloer, een plafond, een schuin vlak of een gewelf bestaat. Verder behandelt hij in dit derde en laatste deel ook allerlei anamorfosen.

Het eerste deel van La perspective pratiqve werd erg populair; het verscheen in vele edities in het Frans en werd in het Duits en twee maal in het Engels vertaald waarvan het Rijksmuseum de derde editie van de vertaling van Chambers, The practice of perspective uit 1749 bezit. Een informatief artikel naar aanleiding van de Engelse edities is te vinden op de website van Thinking3D .

Essai de perspective / par G.J. ‘sGravesande
La Haye: chez la veuve d’ Abraham Troyel, 1711. [xxiv], 200, [viii], 38, [ii] pagina’s : illustraties ; 17 cm.
32 platen buiten de tekst met 69 figuren. Toegevoegd zonder eigen titelpagina: Usage de la chambre obscure pour le dessein (38 pagina’s).

Willem Jacob ‘s Gravesande (1688-1742) was werkzaam als professor in de wiskunde en astronomie aan de universiteit van Leiden. Als natuurkundige was hij een aanhanger van het gedachtengoed van Isaac Newton. ‘s Gravesande schrijft in de inleiding dat hij zich met dit boek richt tot schilders die de essentie van de perspectiefleer in korte tijd willen doorgronden. De praktijk van het toegepaste perspectief stond hem hierbij voor ogen. Ondanks deze doelstelling kreeg hij vooral waardering van andere wiskundigen waaronder Johann Bernoulli die het traktaat als excellent en bijzonder inzichtelijk heeft beoordeeld. In het eerste hoofdstuk introduceert ‘s Gravesande een wiskundig model voor perspectivische weergave. Hij poneert geen formeel postulaat, maar beweert eenvoudig dat de centrale projectie van een object vanuit het oogpunt op een beeldvlak hetzelfde effect op het oog heeft als het object zelf.
De meeste uitgaven bevatten een afzonderlijk gepagineerde toevoeging over de camera obscura, Usage de la chambre obscure pour le dessein. Het basisidee van een camera obscura is om een landschap of een object op een stuk papier te projecteren dat in een donkere doos is geplaatst waarin lichtstralen door een klein gaatje binnenkomen. Dit idee van het toepassen van de camera obscura voor het maken van perspectieftekeningen was al in de renaissance genoemd, bijvoorbeeld in La pratica della perspettiva uit 1568 door Daniel Barbaro. ‘s Gravesande legt als eerste het functioneren van het instrument in detail uit, met name gericht op de perspectivische weergave.

Kirsti Andersen wijdt een omvangrijk hoofdstuk aan het belang van de perspectiefleer van ‘s Gravesande in The geometry of art  (pag. 338-360).

A practical treatise of perspective, on the principles of Dr. Brook Taylor / by Edward Edwards
London : Leigh, Sotheby and Son, 1803. xii, 316 pagina’s, 41 bladen met platen : illustraties ; 28 cm.

Edward Edwards (1738-1806) was tekenaar en schilder en sinds 1788 als leraar perspectief verbonden aan de Royal Academy of Art in Londen. Het is opvallend dat het zeer invloedrijke boek Linear perspective van Brook Taylor uit 1715 nog in 1803 weerklank vond in dit traktaat. Tussen 1715 en 1888 werden de theorieën van Brook Taylor door tenminste negen volgelingen uitgewerkt in twaalf boeken en 22 verschillende edities. Edward Edwards behoort tot deze navolgers die zich als doel hadden gesteld de theorie van Taylor inzichtelijk te maken voor beoefenaars van het perspectief. Het boek is ruim opgezet met overzichtelijke illustraties naast de tekst. Deze uitgave besluit met een discours over de toepassing van de perspectiefleer op de compositie van een schilderij. Dit hoofdstuk is bedoeld om in kort bestek de principes van het perspectief uit te leggen aan toekomstige kunstenaars die geen gelegenheid hebben om zich diepgaand met de leer van het perspectief bezig te houden.

Twee jaar na de dood van Edwards werd zijn Anecdotes of painters who have resided or been born in England uitgegeven, een door hem samengesteld supplement op Horace Walpole’s Anecdotes of painting in England. Edward Edwards was van 1781 tot 1784 in dienst van Horace Walpole om illustraties te leveren voor de definitieve editie van A description of the villa of Horace Walpole at Strawberry-Hill.

Easy lessons in perspective : including instructions for sketching from nature
Boston : Hilliard, Gray, Little and Wilkins, 1830. [4], 66, [2] pagina’s, 18 bladen met platen : illustraties ; 19 cm.

Dit boek wordt toegeschreven aan Louisa Davis Minot (1788-1858), een schilderes uit de The Hudson River School, een beweging in de Amerikaanse landschapsschilderkunst. Het was de eerste onafhankelijke artistieke traditie van Amerika, populair in het midden van de negentiende eeuw vanwege de focus op het Amerikaanse landschap en nationalisme. Bekende vertegenwoordigers van deze stroming zijn Thomas Cole, Frederick Edwin Church en Albert Bierstadt. Hoewel tegenwoordig de nadruk vaak wordt gelegd op deze mannelijke kunstenaars werden verschillende vrouwelijke kunstenaars in hun tijd zeer gewaardeerd. Louisa Davis Minot heeft bekendheid gekregen vanwege haar schilderijen van de Niagara watervallen. In het oudste literaire tijdschrift van de Verenigde Staten, North American Review, publiceerde zij een essay “Sketches of Scenery on the Niagara River”. Ze woonde in Boston waar zij les gaf in tekenen en schilderen aan de kinderen van haar vrienden en aan leraren van openbare scholen. Haar boek met lessen in het perspectief en voor het tekenen naar de natuur komt alleen voor in enkele Amerikaanse bibliotheken.

An easy and familiar treatise on the art of drawing in perspective : calculated for young students, and to be acquired without a tutor / by Elias Taylor
Brighton : Printed and published by the author, at his circulating library …, 1831. 74, [2] pagina’s, 25 ongenummerde bladen met platen (litho’s) : illustraties ; 21 cm.

Elias Taylor (1808-1871) was gevestigd in Brighton waar hij een drukkerij en een uitleenbibliotheek exploiteerde. Later specialiseerde hij zich in kantoorbenodigdheden. Hij schreef dit boek voor het onderwijs van het perspectieftekenen aan studenten al dan niet onder begeleiding van een leraar. In het voorwoord looft de auteur zijn verhandeling: ‘To the man of genius who studies it as a profession, it opens an honorable road to fame and prosperity, and may perhaps enable him to spend the evening of his days in comfort and independence… It enables the navigator to lay down his charts, the architect to construct his plans…’ Vervolgens spiegelt de auteur een gelukkig en rijk leven voor aan de autodidactische student.

Dit exemplaar is de tweede oplage van de eerste editie uit 1831 van deze zeldzame en aantrekkelijke inleiding tot de kunst van het perspectief. Volgens het titelblad heeft Elias Taylor het boek in eigen beheer gedrukt en uitgegeven voor zijn uitleenbibliotheek. Dat is wellicht de reden dat wereldwijd slechts vijf exemplaren bekend zijn. De National Art Library in Londen bezit een exemplaar uit 1830. De 25 gelithografeerde platen tonen achtereenvolgens perspectieftekeningen van geometrische vormen en details van architectuur en interieurdecoratie weergegeven in perspectief.

Synopsis of practical perspective, lineal and aerial : with remarks on sketching from nature, &c. &c. / by Theodore H. Fielding
London : Published for the author by Ackermann, 1843. 3d ed. 126 pagina’s, 19 ongenummerde gegraveerde bladen met platen : illustraties, diagrammen ; 25 cm. Frontispiece ingekleurde aquatint.

Theodore Henry Adolphus Fielding (1781-1851) was een Engelse schilder, graveur en schrijver van leerboeken en handleidingen. Hij schilderde met waterverf en was vanaf 1799 als leerling verbonden aan de Royal Academy in Londen. In 1826 kreeg hij een positie als tekenleraar aan het East India Company’s Military Seminary te Addiscombe. In 1829 verscheen de eerste editie van Synopsis of practical perspective, dat ongetwijfeld bedoeld was voor het onderwijs aan zijn studenten. Hierin combineert hij de praktische beginselen van het perspectief met aanwijzingen voor het tekenen naar de natuur. Na deze uitgave volgden verschillende theoretische en technische handleidingen voor het beoefenen van de schilderkunst waaronder On Painting in Oil and Water-colours for Landscape or Portraits (1830), Index of Colours and Mixed Tints (1830), On the Theory of Painting (1836) , The Art of Engraving, with the various Modes of Operation (1841), en The Knowledge and Restoration of Oil-paintings, the Modes of Judging between Copies and Originals, and a brief Life of the principal Masters in the different Schools of Painting (1847).

Het gekleurde frontispiece is een fraai voorbeeld van het kleurperspectief, het verschijnsel dat met kleuren een dieptewerking in een kunstwerk kan worden verkregen.

Linear perspective : for the use of schools and students in drawing / by Joseph Ropes
Portland : Printed for the author, 1850. 2d ed. 32 pagina’s : diagrammen ; 23 cm.

Joseph Ropes (1812-1885) was een Amerikaanse landschapschilder met een atelier in Hartford, Connecticut van 1851 tot 1865. Vervolgens reisde hij elf jaar door Italië, om zich na terugkeer te vestigen in Philadelphia. Hij stelde werk tentoon op de wereldtentoonstelling in Philadelphia in 1876. Het leerboekje behandelt de basisbeginselen van het weergeven in perspectief in de vorm van oefeningen, geïllustreerd met 27 afbeeldingen in de tekst.

Ropes publiceerde dit boek voor perspectiefleer in eigen beheer in 1849. Twee jaar later verscheen eveneens in Portland een aanvulling met als titel Practical perspective: a sequel to Linear perspective. For the use of schools, and students in drawing. Ook schreef hij in 1853 een boek over de techniek van landschapstekenen, Progressive steps in landscape drawing.

Nouvelle théorie simplifiée de la perspective : contenant une introduction historique, les principes de géometrie appliquée au dessin, le trace des tableaux d’histoire, d’intérieur, de paysage, de marine, la théorie des ombres… et des notions sur la perspective des théatres / par David Sutter
Paris : Vve A. Morel et Cie, [1858?]. 1 deel met 52 pagina’s : 56 genummerde illustraties ; 31 cm. Frontispiece en platen gegraveerd door Guillaumot et Hibon naar Sutter.

Inhoud : Une introduction historique ; Les principes de géométrie appliquée au dessin ; Le tracé des tableaux d’histoire, d’intérieur, de paysage, de marine ; La théorie des ombres ; La décoration des plafonds ; Des notions sur la perspective des théatres.

De eerste editie van dit perspectiefleerboek werd gepresenteerd door kunsttheoreticus David Sutter aan de Academie des Beaux-Arts in Parijs in februari 1855. Zijn geschriften  hadden een diepgaande invloed op het werk van veel Franse avant-garde kunstenaars. De Franse schilder George Seurat nam enkele van de concepten over zoals beschreven in Sutter’s artikel “The Phenomena of Vision” uit 1880. Hierin betoogt hij dat licht uit drie hoofdelementen bestaat: verticaal, horizontaal en diagonaal, en stelt emotionele equivalenten voor bepaalde kleuren en vormen voor. Sutter’s analyse van licht en lijn vond eveneens neerslag in het werk van de wiskundige Charles Henry. Henry ontwikkelde een methode voor kunstenaars om harmonie te creëren door lijn en kleur te coördineren volgens geometrische en algebra-formules. Met behulp hiervan ontwikkelde Seurat niet alleen de schildertechniek van het pointillisme, maar gebruikte hij lijn en kleur om harmonie te creëren in zijn schilderijen.

Het boek heeft vermoedelijk drie drukken gekend: 1855, 1858 en 1859. Het verworven exemplaar is de ongedateerde tweede editie. Beginnend met een korte geschiedenis van perspectief, behandelt het boek in twintig hoofdstukken de perspectiefleer vanaf het klassieke perspectief om te eindigen met een hoofdstuk over lineair perspectief. Het is een praktische handleiding, rijk geïllustreerd met zorgvuldig uitgevoerde gravures door Auguste Guillaumont (1815–1892) waaronder het frontispiece, naar ontwerpen van Sutter.

The elements of perspective : arranged for the use of schools, and intended to be read in connexion with the first three books of Euclid / by John Ruskin
New York : John Wiley, 1860. 144 pagina’s : diagrammen ; 21 cm.

John Ruskin (1819-1900) was een Engels criticus die vooral bekend werd door zijn werk als kunstcriticus en sociaalcriticus. Tevens was hij een getalenteerd schrijver, dichter en aquarellist. Zijn essays over kunst en architectuur waren zeer invloedrijk in het victoriaanse en het edwardiaanse tijdperk. Ruskin was fel tegen de inzet van machines en verheerlijkte het ambachtelijke. Zijn boek over perspectief verscheen in 1859 en heeft veel herdrukken gekend. Het verworven exemplaar is de eerste Amerikaanse editie uit 1860. Ruskin was er van overtuigd dat arbeiders zich beter konden ontplooien door middel van onderwijs. Hij heeft zich met name actief ingezet voor goed kunstonderwijs. Nadat hij betrokken was bij de oprichting van diverse onderwijsinstellingen werd hij in 1858 als docent benoemd aan de Cambridge School of Art. Vermoedelijk heeft hij dit leerboekje geschreven ten behoeve van zijn onderwijs in de perspectiefleer aan deze kunstacademie. Het is volgens de titel bedoeld als uitwerking van de leerstellingen van de Griekse wiskundige Euclides die omstreeks 300 voor Christus leefde. Zijn Στοιχεῖα (Elementen – de grondbeginselen der meetkunde) behoort tot de invloedrijkste werken in de geschiedenis van de wiskunde.

In 1859 werd Ruskin benoemd tot de eerste Slade Professor of Art aan de Universiteit van Oxford. De Slade Professorship of Fine Art is het oudste hoogleraarschap van kunst aan de universiteiten van Cambridge, Oxford en Londen. In 1871 richtte Ruskin zijn eigen kunstacademie op, de Ruskin School of Drawing and Fine Art, gevestigd in het Ashmolean Museum te Oxford.

Sciography, or, Radial projection of shadows / by R. Campbell Puckett
London : Chapman and Hall, 1871. New ed. xiv, 52 pagina’s, 21 bladen met platen : illustraties ; 21 cm.

Robert Campbell Puckett was vermoedelijk vanaf 1866 werkzaam als leraar aan de Bath School of Art and Design. In 1868 verscheen zijn leerboek Sciography, or, Radial projection of shadows  dat binnen enkele jaren verschillende malen werd herdrukt. Sciografie is een tak van de wetenschap van het perspectief dat zich bezighoudt met de projectie van schaduwen, of de afbakening van een object in perspectief met zijn gradaties van licht en schaduw.

An elementary treatise on orthographic projection : being a new method of teaching the science, of mechanical and engineering drawing, intended for the instruction of engineers, architects, builders, smiths, masons, and bricklayers, and for the use of schools : with numerous illustrations on wood and steel / by William Binns
London : E. & F.N. Spon, 1882. 10th ed. xiv, 138 pagina’s : 23 illustraties, vouwbladen, diagrammen ; 23 cm. Platen genummerd 1-8, en A-O.

William S. Binns was van 1846 tot 1851 verbonden aan het College for Civil Engineers in Putney, Londen waar hij de orthografische methode van het technisch projectieve tekenen onderwees. Hij heeft twee handboeken geschreven over orthografisch tekenen. Dit is de eerste handleiding in de 10de editie uit 1882, waarvan de eerste druk is verschenen in 1857. Het vervolg verscheen met de titel The second course of orthographic projection in 1869 dat vier drukken heeft gehad. Gezien de vele heruitgaven moeten het populaire werken zijn geweest. De orthografische projectie in technisch tekenen is een projectiemethode, waarbij de projectielijnen evenwijdig aan elkaar en loodrecht op het projectievlak staan. De oorsprong van deze methode is te vinden bij Gaspard Monge die in 1820 zijn Théorie de la perspective publiceerde. Het Rijksmuseum bezit een Engelse bewerking uit 1871 door J.F. Heather, Descriptive geometry die ongetwijfeld ook door Binns is gebruikt. Volgens de titel van het boek van Binns is deze vorm van technisch tekenen vooral bedoeld voor bouwkundigen zoals ingenieurs, architecten, metselaars en smeden. Het werk is geïIllustreerd met 23 hout- en staalgravures.

Het boek is gebonden in een prijsband van de Department of Science and Art of the Committee of Council on Education, een Britse overheidsinstelling die van 1853 tot 1899 bestond en als doel had het promoten van opleidingen in de kunst, kunstnijverheid, wetenschap en technologie in Groot Brittannië en Ierland. De Science and Art Department nam de Government School of Design over, opgericht in 1837, die in 1853 werd omgedoopt in de National Art Training School, en uiteindelijk in 1896 de Royal College of Art, onder welke naam de instelling nog steeds floreert.

Prijsband en opdracht