De Cuypersbibliotheek wordt druk bezocht door nationale en internationale onderzoekers die zich buigen over de collectie. Wie zijn deze onderzoekers en waar gaat hun onderzoek over? Vandaag hebben wij een aantal vragen voor Joyce Zelen, ‎Andrew W. Mellon Research Fellow bij het Rijksmuseum en PH.D. student aan de Radboud Universiteit.

Ha Joyce, waar ben je mee bezig in de Studiezaal? 

Plat gezegd, kijk ik voornamelijk naar vieze plaatjes en lees ik veel vieze boekjes! Mijn bedoelingen zijn uiteraard buitengewoon rechtschapen. Ik ben werkzaam in het Rijksmuseum als Andrew W. Mellon fellow en verricht onderzoek voor mijn proefschrift over de geïllustreerde manuscripten van de zeventiende-eeuwse classicus-verzamelaar-kunstagent Hadriaan Beverland (1650-1716). Deze markante onderzoeker koesterde een grote fascinatie voor erotische kunst en literatuur. Hij had grootse plannen voor een helaas nooit verschenen thesaurus over de erotiek, genaamd De Prostibulis Veterum (Hoeren in de Oudheid). Hij besteedde veel van zijn tijd aan het doorspitten van literatuur – van klassiek tot eigentijds – op zoek naar opmerkingen over seksualiteit. Deze wetenschappelijke interesse is hem echter duur komen te staan. Beverland werd in 1679 uit de Nederlandse Republiek verbannen vanwege de publicatie van een provocerende uitleg van het Bijbelverhaal over de Zondeval van Adam en Eva. In deze publicatie schreef Beverland namelijk dat seksueel contact tussen de aartsouders de Zondeval had veroorzaakt; niet het eten van een appel. De rest van zijn leven woonde Beverland in Engeland, waar hij stiekem verder ging met zijn studie naar de erotiek. Één van de manuscripten die ik bestudeer is gevuld met aantekeningen voor zijn scabreuze thesaurus. Deze notities heeft Beverland op een exceptionele wijze geïllustreerd met uitgeknipte prenten en tekeningen. In een aantal gevallen zijn deze knipsels zelfs samengeplakt in erotische collages. Het tweede manuscript dat ik bestudeer staat in het teken van de dood. Het bevat een verzameling Romeinse grafinscripties, wederom geïllustreerd met prentknipsels (voornamelijk antieke sarcofagen en naakte dames). En aan het eind van dit manuscript vinden we verschillende ontwerpen voor Beverlands eigen grafschrift.

Het doel van mijn onderzoek is om grip te krijgen op deze buitengewoon fascinerende manuscripten met curieuze illustraties. Daarvoor is het ook zaak om Hadriaan Beverland een gezicht te geven binnen de kunstgeschiedenis. Uit bronnen wordt het steeds duidelijker dat hij een verzamelaar van betrekkelijk aanzien was en een rol van betekenis heeft gespeeld in het Londense kunstklimaat aan het einde van de zeventiende eeuw. Tot zijn kennissenkring behoorden bijvoorbeeld Hans Sloane, Constantijn Huygens Jr. en Isaac Vossius.

 

Wat voegt de collectie van het Rijksmuseum (en in het bijzonder de Research Library & Print Room) toe aan jouw onderzoek? 

Laten we eerlijk zijn: de leeszaal van het Rijksmuseum is de mooiste leeszaal van Nederland. Het is een buitengewoon inspirerende en rustige werkomgeving, waar de medewerkers altijd klaar staan om je op weg te helpen. Daarnaast heeft het Rijksmuseum ook nog eens de beste bibliotheek op het gebied van de kunstgeschiedenis in Nederland. Er is maar zelden een boek, tijdschrift of veilingcatalogus niet aanwezig. En in zo’n geval kun je altijd een verzoek tot aanschaf indienen. Vaak kun je dan al een aantal weken later een vers aangeschaft exemplaar komen inzien.

De manuscripten die centraal staan in mijn onderzoek bevinden zich in de British Library in Londen en in de Bodleian Library in Oxford. Maar veel bronnen (o.a. archiefmateriaal, portretten van Beverland, prenten en literatuur) die cruciaal zijn voor het reconstrueren van de ontstaansgeschiedenis van de manuscripten en een beter begrip van Beverland als verzamelaar, kunstagent en knipper, bevinden zich in het Rijksmuseum. Het reconstrueren van de prentenverzameling van Beverland (de teller staat momenteel op zo’n 6000 prenten) zou bijvoorbeeld niet mogelijk zijn geweest zonder de literatuur in de bibliotheek van het Rijksmuseum en de prentcollectie van het Rijksprentenkabinet.

 

Heb je een favoriet werk uit de collectie van de bibliotheek en/of Prentenkabinet, eventueel gerelateerd aan je onderzoek? 

Een tijdje geleden heeft het Rijksmuseum een heel mooie aankoop gedaan, speciaal met het oog op mijn onderzoek: een set van achttien blauwe bladen uit de zeventiende eeuw en de losse band waarin zij oorspronkelijk samengebonden zaten. Deze bladen zijn volgeplakt met priegelig uitgeknipte zestiende- en zeventiende-eeuwse etsen en gravures. Het Rijksmuseum was hiervoor al in het bezit van drie bladen uit hetzelfde album. Het was heel mooi om deze bladen weer samen te kunnen brengen. Door de vondst van de originele band wisten we echter pas dat deze oorspronkelijk driehonderd bladen met knipsels bevatte! Het vullen van dit bijzondere album met al deze knipsels (hoogstwaarschijnlijk meer dan 4000) moet een meerjarig project zijn geweest.

Het fenomeen knippen en plakken met prenten is nog relatief onbestudeerd. Voor mijn promotieonderzoek, waarin de geknutselde collages van Beverland een belangrijke plek innemen, probeer ik daar meer over te ontdekken. Door zoveel mogelijk overgeleverde knipsels uit de tijd van Beverland te bestuderen, hoop ik zoveel mogelijk over dit hoogstwaarschijnlijk uiterst populaire zeventiende-eeuwse tijdverdrijf te kunnen leren.

 

Heb je tips voor onderzoekers die ook in de Rijksmuseum Research Library of het Prentenkabinet onderzoek willen doen? 

Voor onderzoekers die, net als ik, geïnteresseerd zijn in prentalbums en oude geïllustreerde boeken, heeft het Rijksmuseum een buitengewoon mooie en rijke collectie. Het is echter handig om te weten dat een deel van deze collectie is ondergebracht bij de Rijksmuseum Research Library en een deel bij het Rijksprentenkabinet. Als je een album of oude druk zoekt, raadpleeg dan altijd zowel Rijksstudio (voor de objecten van het Rijksprentenkabinet) als de bibliotheekcatalogus (voor de collectie van de Rijksmuseum Research Library). En doe vooral navraag bij de medewerkers van de bibliotheek als je iets niet kunt vinden.

Lees hier meer over het Rijksmuseum Fellowship programma.