De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is ondertussen uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheek collectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

Het Rijksmuseum kocht zes luxe uitgevoerde naslagwerken over synthetische kleurstoffen, gepubliceerd tussen 1896 en 1906 door het toonaangevende productiebedrijf Farbwerke Hoechst AG. Van de eerste set is alleen het algemene deel bekend, verschenen in zowel een Duitse als een Franse editie. Hierin komen de aangeboden kleurstoffen met hun toepassingsmogelijkheden uitvoerig aan bod met bovendien honderden ingeplakte textielkleurstalen ter illustratie van de gedegen afzonderlijke beschrijvingen. In tien jaar groeide het aantal beschikbare kleurstoffen voor wol zodanig dat in 1906 een nieuwe uitgave in drie dikke banden verscheen. Minder luxe uitgevoerd, maar met een enorm aantal textielstalen aangevuld met naaigarens en zijdestoffen. Interessant is een afzonderlijke Franstalige uitgave uit 1898, Les couleurs azoïques insolubles produites sur la fibre, met kleurstoffen voor katoen. Ook zijn hierin recepten opgenomen waaruit op te maken valt in welke hoeveelheden de verfstoffen moesten worden vermengd met onder meer bronwater, chroomzuur, meel en caustic soda.

De ontwikkelingen in de organische chemie in de 19e eeuw hebben een revolutie in de Duitse industrie veroorzaakt. Tot het midden van deze eeuw gebruikte de groeiende textielindustrie uitsluitend natuurlijke verfstoffen. Terwijl Engeland en Frankrijk in staat waren om de benodigde grondstoffen uit hun koloniën te halen, was Duitsland grotendeels afhankelijk van import.
De eerste kunstmatige kleurstof, mauveïne, werd ontdekt door William Henry Perkin in 1856. Het basisproduct voor het vervaardigen van kunstmatige kleurstoffen was aniline, een chemisch product dat is afgeleid van zwarte steenkool. Koolteer, tot die tijd een afvalproduct, bleek de aniline te bevatten die bij de productie van koolteerkleurstoffen kon worden gebruikt. Dit leidde tot een geleidelijke verdringing van natuurlijke grondstoffen en – met name in Duitsland – tot de bouw van anilinefabrieken voor de ontwikkeling van synthetische kleurstoffen.
De eerste anilinefabriek, de Anilinfabrik, werd gebouwd in Ehrenfeld (Keulen) door Joseph Wilhelm Weiler in 1861, waarna een reeks nieuwe bedrijven werden opgericht zoals in 1863 Farbwerke Meister Lucius et Brüning in Höchst am Main (na 1880 bekend als Farbwerke Hoechst). In 1865 startte BASF (Badische Anilin und Sodafabrik AG) in Ludwigshafen, in 1873 gevolgd door Agfa in Berlijn en Casella, de anilinefabriek van Gans en Leonhardt, in Frankfurt-Fechenheim. In deze periode bereikte het onderzoek in de chemie in Duitsland een enorme vooruitgang met als gevolg dat de industrie een ​​hoge vlucht nam.
Duitsland was in 1877 verantwoordelijk voor de helft van de wereldproductie van synthetische kleurstoffen. Tegen het einde van de 19de eeuw werden bijna alle chemische kleurstoffen geproduceerd door Duitse koolteerkleurstoffabrikanten. Aan het begin van de 20e eeuw waren zes bedrijven de absolute marktleiders in de wereld bij de productie van kleurstoffen: BASF, Bayer, Hoechst, Agfa, Cassella en Kalle AG.

De zes catalogi zijn naslagwerken voor de afnemers van verfstoffen voor de textielindustrie uit de hoogtijdagen van de koolteerkleurstoffen. Uit de rijke uitvoering en bandopdruk en het ontbreken van prijzen en afleverhoeveelheden is af te leiden dat ze niet waren bedoeld als handelscatalogi. Deze boeken zijn van belang vanwege de uitgebreide informatie over de samenstelling en de toepassing van textielverfstoffen in deze periode. De banden van de boeken en de ingeplakte kleurstalen verkeren na ruim honderd jaar nog in een uitstekende conditie.

Klik hier voor een selectie van enkele hoogtepunten uit de aanwinstenlijst van december 2017