De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is ondertussen uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheek collectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

Een belangrijk verzamelgebied van de Rijksmuseum Research Library zijn teksten over technieken in de kunst. Denk aan handboeken voor kunstenaars waaruit we kunnen leren met welke materialen en processen de voorwerpen en kunstwerken tot stand zijn gekomen. Het is een breed gebied waaronder voorbeeldboeken, leerboeken voor compositie, anatomie en perspectief en technische aanwijzingen voor het tekenen, etsen, beeldhouwen, schilderen en het bewerken van hout en ijzer. Receptuurboeken zijn boeken met instructies voor het maken van materialen zoals verf en vernis maar ook de toepassingen van deze materialen op verschillende ondergronden. Deze bronnen zijn van groot belang voor het materiaal-technisch onderzoek dat altijd voorafgaat aan restauraties.  Reeds in de middeleeuwen werden recepten en methoden opgeschreven en vanaf het begin van de 16de eeuw in boeken gedrukt. Receptuurboeken zijn heel zeldzaam omdat ze werden geraadpleegd in het atelier van de kunstenaar en op den duur versleten door intensief gebruik. Bovendien ontwikkelden technieken zich waardoor de boeken na verloop van tijd verouderden. In beide gevallen belandden ze vaak bij het afval. Het zijn echte gebruiksboeken: in oude particuliere bibliotheken komen deze boeken niet voor. Het vergt voortdurend speurwerk en het is heel bijzonder als een oud receptuurboek opduikt bij een handelaar of op de veiling.

Onlangs beleefden we een mooi moment toen een antiquariaat in Wenen een ‘Kunstbüchlein’ uit 1673 aanbood. Van dit boek in de tweede helft van de 16e eeuw geschreven boek, zijn wel 30 verschillende edities bekend, maar allemaal even zeldzaam en soms maar in één exemplaar bekend. Het boek kan worden beschouwd als de opvolger van het anonieme ‘Kunstbüchlein’ uit 1535, een vroeg exemplaar dat het Rijksmuseum eerder verwierf, maar nu met geheel nieuwe recepten. Het is een belangrijk receptuurboek met gedetailleerde aanwijzingen voor het maken van inkt en het etsen in de 16de en 17de eeuw.

De auteur is Andreas Helmreich. Weinig is over hem bekend. Hij was volgens het ‘Allgemeines Gelehrten-Lexicon’ uit 1750 een ‘Rechenmeister und Schreibmeister’, een leraar in rekenen en schrijven, in Halle in Sachsen. Helmreich was geen kunstenaar maar stelde zich ten doel om informatie te verzamelen en in boeken op te nemen. Ook schreef Helmreich over rekenen, landmeten, geometrie en zonnewijzers. In 1567 verscheen van zijn hand een voorloper van dit boek met de titel: ‘Ein gründlich und köstlich Kunst-Büchlein, wie man aus Marmelstein, Kupffer, Meßing, Stahl, Eisen, Harnisch und Waffen etzen und künstlich vergulden soll’. Naar deze uitgave zijn we nog op zoek. Het zou interessant zijn om beide boeken te vergelijken om de ontwikkeling van zowel de technieken als de samenstelling van de grondstoffen te kunnen bestuderen.

Als grote verrassing bleek in deze band nog een tweede receptuurboek te zijn meegebonden. Het eveneens in 1673 verschenen werk draagt de titel: ‘Ein schön neues wolprobiertes Kunstbüchlein, darinnen lustige annemliche, liebliche und natürliche Kunststücklein, auch andere nützliche Wissenschafften begrieffen seynd’. Van dit werk bleek slechts één ander exemplaar bekend te zijn in de British Museum Library. Het bevat een zeer uiteenlopende verscheidenheid aan recepten voor het maken van verf en inkt maar ook aanwijzingen om reparaties aan voorwerpen uit te voeren.

Tenslotte is in deze band nog een derde publicatie bijgebonden. Dit astrologisch werkje is helaas incompleet zonder titelblad maar met enkele interessante houtsnedes. Drie wat sleetse en zelfs incomplete boeken uit dezelfde periode en met ongeveer hetzelfde formaat zijn om praktische reden in één band samengebonden. Dat spaarde de eigenaar twee banden uit. Gezien de versleten toestand van de boeken is dit waarschijnlijk hun redding geweest.

Kunstbüchlein. Wie man auff Marmelstein, Kuppfer, Messing, Zihn Stahl, Eisen, Harnisch und Waffen etc., etzen, und kunstlich vergülden soll. Mit vorgehendem Bericht, wie man Dinten, Dinterpulver, Prisilgen, und alle Metallfarben zum schreiben. Mancherley Farben, Pergament, Federn zu ferben. Alle Metallen aus der Federn zu schreiben, Gold und Silber, Fundamentlein und Goldwasser auff allerley Ballerey, und dergleichen mehr, machen und temperiren soll / zu Dienst und Ehren allen Schreibern , auch den unerfarnen der Etzkunst, zusammen gebracht durch Andream Helmreich.
[Plaats van uitgave en uitgever onbekend], 1673. Von neuen übersehen, gemehret, und corrigirt, und in Druck gebracht. 92 ongenummerde pagina’s ; 14 cm.