De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert Jan Koot

De zeldzame tweede editie van “Begin ende voortgangh, van de Vereenighde Nederlantsche Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie” bestaat uit 21 afzonderlijke boeken met 26 reisverslagen, bovendien 75 verslagen in de vorm van samenvattingen, aangevuld met diverse beschrijvingen van landen en brieven. De 230 prenten waaronder 31 landkaarten plus 199 plattegronden maken van deze uitgave een ware schatkamer aan informatie over deze vroege periode van Nederlandse ontdekkingsreizen naar de oost uit de periode tussen 1590 tot 1640. Het boek is van groot belang voor de geschiedenis van de Verenigde Oostindische Compagnie, de VOC. Het doel van deze eerste multinationale onderneming was het vestigen van handelsposten en de controle over de zeeroutes. Hoewel sommige reizen gericht waren op ontdekkingen en militaire doeleinden hadden, ging het vooral om het opzetten en onderhouden van handelsbetrekkingen. Betrouwbare informatie over de landen in de oost, de bewoners en hun gebruiken, de topografie en veilige zeeroutes was van eminent belang. Het publiceren van deze gegevens ondermijnde echter de monopolie positie van de VOC. Publicatie was verboden, het privilege om te drukken werd niet gegeven. De samensteller Isaac Commelin evenals de drukker Janssonius worden niet vermeld.

Isaac Commelin (1598-1676) vestigde zich in 1624 als boekhandelaar en uitgever in Leiden. Na het overlijden van zijn vrouw in 1641 ging hij terug naar Amsterdam. Hij woonde aanvankelijk op de Geldersekade en later achter de Oude kerk. Zijn ongepubliceerde stadsgeschiedenis van Amsterdam werd in 1665 gedeeltelijk opgenomen in “Beschryvinge van Amsterdam” door Tobias van Domselaer. De drukker en uitgever Johannes Janssonius (1588-1664) was gespecialiseerd in cartografisch materiaal en gevestigd in Amsterdam, het toenmalige centrum van de boekdrukkunst- en kaartenhandel. Hij was één van de belangrijkste drukkers en uitgevers samen met Joan Blaeu.

Commelin wist de hand te leggen op niet eerder gepubliceerde reisverslagen en scheepsjournalen, waaronder een verslag van Paulus van Caerden’s mislukte poging om een handelsmissie te vestigen in noord Sumatra in 1599-1601 ; een beschrijving van het oponthoud van Jan Sas van Steven van der Hagen in Madagascar, de onderhandelingen over de aankoop van peper in Bantam, en de bouw van het eerste Nederlandse fort in Amboina in de Molukken van 1599 tot 1601; het scheepsjournaal van Paulus van Solt uit 1605-1608 over zijn handelsbetrekkingen aan de kust van Coromandel waarin hij de overname door de Nederlanders van de Portugese handelsposten beschrijft; het uitgebreide journaal van Cornelis Matelief de Jonge uit 1605 -1608 met het verslag van de strijd tegen de Portugezen in Malakka en de eerste kennismaking van Maurits met de inmiddels uitgestorven dodo; de missie van Pieter Willemszoon Verhoeff in 1607-1610 om de Spaanse handelaren te verdrijven uit Oost Indië; een mengeling van werken waaronder details over reizen in Japan in 1607-11, een beschrijving uit 1609 van Borneo, en lijsten van garnizoens, forten en schepen in Oost Indië in 1616; de beschrijving van Johan van Twist van India uit 1638; en teksten over Japan door Hendrick Hagenaer en François Caron uit de jaren 1620 en 1630.

Kortom een ongekende rijkdom aan beschrijvende informatie aangevuld met 230 gravures die van groot etnografisch, botanisch en zoölogisch belang zijn, terwijl de uitgebreide reeks landkaarten en plattegronden de toenmalige kennis van de geografie uit Zuid-Amerika, Afrika en Indië letterlijk in kaart brengt.

Begin ende voortgangh, van de Vereenighde Nederlantsche Geoctroyeerde Oost-Indische Compagnie. : Vervatende de voornaemste reysen, by de inwoonderen der selver provincien derwaerts gedaen : alles nevens de beschrijvinghen der rijcken, eylanden, havenen, revieren, stroomen, rheeden, winden, diepten en ondiepten : mitsgaders religien, manieren, aerdt, politie ende regeeringhe der volckeren : oock meede haerder speceryen, drooghen, geldt ende andere koopmanschappen met veele discoursen verrijckt : nevens eenighe koopere platen verciert : nut ende dienstigh alle curieuse, ende de andere zee-varende liefhebbers
[Amsterdam] : [Jan Jansz.], 1646. 2 delen in 3 banden : illustraties, kaarten ; 18 x 24 cm.