De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

Secreetboeken met een keur aan wetenswaardigheden werden vanaf het midden van de 16de eeuw in Italië gedrukt en ontwikkelden zich tot een populair genre. Beroemd en in diverse talen uitgegeven is het boek van de Venetiaan Alessio Piemontese (pseudoniem van Girolamo Ruscelli, 1518-1566), “De secreti del reverendo Donno Alessio Piemontese”.  ‘Secreti’ betekent ‘geheimen’, refererend aan de geheimen van de alchemist, opgetekend in middeleeuwse handschriften.
Dankzij de boekdrukkunst verspreidden de secreetboeken zich over heel Europa en verruimde de inhoud tot recepten voor huismiddeltjes en methoden voor huishoudelijke aangelegenheden. Deze recepten vormden een leidraad om het dagelijks leven aangenamer te maken. Het vroegst bekende gedrukte secreetboek in de Nederlandse taal is “Een nieuwe tractaet, ghenaemt dat batement van recepten, inhoudende drye deelen van recepten”, gedrukt door Hans de Laet in Antwerpen in 1546. Hiervan zijn slechts twee exemplaren bekend, in het Tresoar in Leeuwarden en in de Hendrik Conscience Bibliotheek te Antwerpen. Ook in Duitsland doet het genre zich gelden. Eerder wist het Rijksmuseum een zeldzaam secreetboek uit 1673 te verwerven: “Ein schön neues wolprobiertes Kunstbüchlein, darinnen lustige annemliche, liebliche und natürliche Kunststücklein, auch andere nützliche Wissenschafften begrieffen seynd”.

In februari 2019 werd een anoniem secreetboek uit 1705 ontdekt op de antiquarenbeurs in Ludwigsburg. De titel luidt: “Der Zu vielen nutzlichen Wissenschafften dienstlich anweisende, und, auf vieler Verlangen und Begehren, Fortgesetzte Curiöse Künstler…”.  Met bijna 1000 pagina’s is het niet alleen een zeer omvangrijke uitgave, ook de inhoud is breed van opzet. Het boek bevat een uitgebreid scala aan huishoudelijke recepten als leidraad voor het dagelijkse leven. In de tien hoofdstukken komen niet alleen huismiddeltjes zoals het bereiden van medicijnen aan bod maar ook onderwerpen als de landbouw en het vervaardigen van vuurwerk. Op het frontispiece worden de afzonderlijke hoofdstukken verbeeld met een eigen vignet, geplaatst rondom de afgekorte titel, “Des Curiösen Künstlers : Weitere Fortsetzung”. Het vignet onder de titel heeft betrekking op hoofdstuk zes dat handelt over het maken van kleurstoffen door de schilder. Deze kennis is van belang voor de restaurator om de samenstelling van de verf die in deze periode werd gebruikt te kunnen analyseren.

De blindstempel op de contemporaine lederen band beeldt het heraldische wapen af van Franz Ferdinand Graf und Herr zu Sprinzenstein (1671-1728), van het Oostenrijkse adellijke geslacht Sprinzenstein. Franz Ferdinand was legeraanvoerder (Hauptmann des Mühlviertels) in Oostenrijk (Tirol) onder de Duitse keizer Leopold I (1640-1705).

Der Zu vielen nutzlichen Wissenschafften dienstlich anweisende, und, auf vieler Verlangen und Begehren, Fortgesetzte Curiöse Künstler, aufgeführet In einem neu-verfertigen, und, nach folgenden Sätzen, eingerichteten Haus-Arzney- und Kunst-Buch … / durch einen Liebhaber der freyen Künste und Wissenschafften …
Nürnberg : Verlegts Johann Leonhard Buggel : Druckts Melchior Gottfried Sein, 1705. 954, [44] pagina’s, 12 bladen platen (sommige vouwbladen) : illustraties ; 21 cm.