Aanwinstenblog 2022/14

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

De maanden mei en juni zijn in de boekenwereld drukke maanden, vol veilingen en beurzen, waarbij de focus meer op het verwerven van mooie boeken ligt dan op het schrijven over de nieuwe aanwinsten. De aanwinstenblog heeft in deze maanden dan ook stil gelegen, maar nu de rust is weergekeerd, kunnen we in detail bekijken wat voor bijzondere boeken er aan de collectie van de Bibliotheek van het Rijksmuseum zijn toegevoegd. Iedere twee weken volgt weer een blog over een recente aanwinst voor de Bibliotheek van het Rijksmuseum. Vandaag staan we stil bij een befaamd vroegmodern schoolboekje onder de titel Nieuwe spiegel der jeugd, of Fransche tirannie.

Rampjaar

Het is dit jaar exact 350 jaar geleden dat de Republiek aan alle kanten werd aangevallen en daar wordt in verschillende plaatsen in Nederland bij stilgestaan. Op 12 juni 1672 viel het Franse leger onder leiding van Lodewijk XIV de Republiek via het oosten binnen. De bisdommen Keulen en Münster boden de Fransen vrije doortocht, terwijl de Engelse druk vanuit zee toenam. In de Republiek vormden de gebeurtenissen de opmaat tot een machtswissel, Willem III werd aangesteld als stadhouder, waarna in augustus de gebroeders De Wit op beestachtige wijze werden vermoord in Den Haag.

In het Rijksmuseum vinden we verschillende beroemde werken die herinneren aan deze traumatische tijd, zoals het aan Jan de Baen toegeschreven schilderij met de ondersteboven hangende lijken van Johan en Cornelis de Witt (zaal 2.18: Burgers aan de macht) en de Bedreigde Zwaan op de eregalerij – al moet daar direct bij gezegd worden dat de interpretatie dat de zwaan De Witt zou zijn, een achttiende-eeuwse uitleg van het schilderij is.

Fransche Tirannie

Op de Nederlandse bevolking maakten de gebeurtenissen van 1672 een grote indruk. Gedurende het Rampjaar verscheen er een stroom boeken en pamfletten waarin de gebeurtenissen werden beschreven, en nieuwsprenten waarop de gruweldaden van de Fransen werden verbeeld. De publicaties hadden zowel het doel om de Fransen internationaal zwart te maken als om de publieke opinie in eigen land te bewerken. Met succes. De gravures die Romeyn de Hooghe maakte van het brandende dorp Zwammerdam, met op de voorgrond martelingen, verkrachtingen en moordpartijen, werden nog decennia op prenten en in boeken gebruikt, en nestelden zich op die manier diep in het collectieve geheugen.

Schoolboek

Uitgevers speelden op verschillende manieren in op de gebeurtenissen, zowel door nieuwsprenten en pamfletten op de markt te brengen, als met meer reflecterende historische werken, zoals De Fransche tyrannie van diplomaat Abraham de Wicquefort uit 1674. In datzelfde jaar verscheen zelfs een schoolboekje onder de titel Nieuwe spiegel der jeugd, of Fransche tirannie. Hierin werd het optreden van de Fransen met alle gruweldaden beschreven, aangevuld met een beschrijving van de historische verhouding tussen Frankrijk en de Republiek. Het werk werd geïllustreerd met houtsneden van gruwelijke taferelen.

Van de eerste uitgave van het schoolboekje is voor zover bekend geen enkel exemplaar bewaard gebleven. In de daaropvolgende honderd jaar werd het werk tientallen keren herdrukt. Van de meeste edities worden slechts een of enkele exemplaren in publieke collecties bewaard. Generaties schoolkinderen groeiden dus op met deze geschiedenis vol gruweldaden en anti-Frans sentiment.

In de verschillende edities werden maar liefst vijf verschillende sets van houtsneden gebruikt. Voor onderzoek loont het dus om meerdere edities van het werk in huis te hebben en naast elkaar te kunnen bekijken. Het boekje dat wij laatst op een veiling hebben kunnen verwerven, betreft een exemplaar van een ongedateerde 18^e-eeuwse editie die is verschenen bij Johannes Kannewet in Amsterdam. Op basis van de bibliografische context is deze editie rond 1752 gedrukt.

Symposia en Publicaties

De retoriek en propaganda van de Nieuwe spiegel der jeugd, of Fransche tirannie ligt helaas dicht bij de actualiteit van de dag. De oorlog in Oekraïne toont eens te meer hoe snel gruweldaden worden ingezet voor propagandistische doeleinden. Het is een ongelukkig toeval dat de actualiteit samenvalt met de hernieuwde aandacht voor het in de zeventiende en achttiende eeuw zo populaire schoolboek.

Driehonderdvijftig jaar na het Rampjaar worden er verspreid over het land herdenkingen, tentoonstellingen en symposia georganiseerd. Recent bijvoorbeeld nog het symposium (Nep)nieuws en gruwelpropaganda: media in het Rampjaar 1672 in de KB, nationale bibliotheek. Over de Nieuwe spiegel der jeugd verschijnt zelfs een heel boek van Nicoline van der Sijs en Arthur der Weduwen, met medewerking van Bernt Feis, Elly Landzaat en Merle Lammers. Het bevat onder meer een hertaling van de tekst en analyses van onder meer de taal, de politieke context en de bibliografische geschiedenis van het boekje.

Genoemde aanwinst

Nieuwe spiegel der jeugd, of Franse tiranny, zijnde een kort verhaal van dʹoorspronk en voortgang des oorlogs, 1672. : Als mede de schrikkelikke en onmenschelijke wreedheyd en grouwelen, door de Fransen in Nederland en elders bedreven. Seer nut en dienstig om in de schoolen geleerd te worden. Tot Amsterdam, by Johannes Kannewet, ca. 1752.

Standplaats 345 A 82.

Verder lezen

Nicoline van der Sijs en Arthur der Weduwen, Franse tirannie: het rampjaar 1672 op school (Zwolle: Waanders Uitgevers, 2022). Preview Bladerboek.