Door Annepiet Nouwen, informatiespecialist Studie- en Leeszaal

Het is inmiddels een vaste traditie: ieder jaar komen de begunstigers van het Decorative Arts Fund (DAF) samen in de Research Library and Study Room Prints & Drawings om de nieuwste aanwinsten te bewonderen. Het DAF werd zo’n vijftien jaar geleden opgericht om de collectie ontwerp- en ornamenttekeningen van het Rijksprentenkabinet uit te breiden. Deze tekeningen, waaronder interieurschetsen en ontwerpen van meubels en servies, bieden waardevolle inzichten in de historische maakprocessen van toegepaste kunst. Mede dankzij het fonds zijn de tekeningen voor onderzoekers en liefhebbers beschikbaar in de Study Room. In deze blogpost worden enkele van de opvallendste aanwinsten uitgelicht.

Reinier Baarsen, voormalig conservator meubelen bij het Rijksmuseum, en na zijn pensionering nog altijd nauw betrokken als mede-initiatiefnemer van het fonds, verzorgde de lezing. Daarna mochten de aanwezigen de ontwerpen, sommige wel 500 jaar oud, van dichtbij aanschouwen. En dat is juist zo belangrijk, want de vele details op de ontwerpen komen pas echt tot leven als je er met je neus bovenop zit.

De oplettende kijker ziet namelijk bij dit ontwerp voor een terrine dat maar liefst twee verschillende stijlkeuzes op één tekening aangeboden worden. Het gebruik van varianten is typerend voor ontwerptekeningen, zoals ook op dit achttiende-eeuwse exemplaar, waarbij elk van de twee handvatten een andere vorm heeft. Dit is geen frivole uitspatting van de smid, maar toont het verloop van het maakproces, waarbij de maker de opdrachtgever de verschillende stijlopties in één tekening aanbood. Het werk is vermoedelijk door de edelsmid zelf getekend. Dat ambachtslieden hun eigen ontwerpen op papier zetten was niet vanzelfsprekend, dikwijls werden daarvoor professionele tekenaars ingeschakeld. Dit ontwerp lijkt minder vakkundig te zijn uitgevoerd, wat erop zou kunnen wijzen dat het inderdaad van de hand van de smid zelf is.

Op dezelfde tafel lieten enkele Amsterdamse schetsen een meer lokale ontwerpgeschiedenis zien, te midden van de overwegend buitenlandse werken. Een treffend voorbeeld is dit ontwerp voor een zilveren tabakspot, vermoedelijk vervaardigd door een edelsmid zelf. De pot, met zijn sierlijke knop op het deksel, is een karakteristiek voorbeeld van Amsterdamse makelij.

Ontwerpen voor voor- en achterzijde van een borstkuras, onbekende kunstenaar, Italië of Frankrijk, ca. 1575-1600

Een ander opvallend paar was een zeldzaam zestiende-eeuws ontwerp voor de voor- en achterzijde van een borstkuras. De tekening is uitgevoerd in pen en bruine inkt, gekleurd met penseel in bruin, en versierd met sierlijke decoraties en figuren. Tekeningen zoals deze zijn vrij zeldzaam en maar weinigen zijn aan ons overgeleverd. De maker is onbekend, maar afgaande op de stijl is het werk zeer waarschijnlijk afkomstig uit Italië of Frankrijk.

Dit zijn slechts enkele voorbeelden van wat er die avond te zien was. Op andere tekeningen waren onder meer ontwerpen voor snuifdozen, bestek, kachels en interieurs afgebeeld. Hoewel dikwijls, maar zeker niet altijd van de hand van een meestertekenaar, brengen deze tekeningen je des te dichter bij het maakproces, gezien door de ogen van de ambachtsman zelf. Sinds kort is het overzichtswerk Process: Design Drawings from the Rijksmuseum 1500–1900 (2023) beschikbaar in de open opstelling van de Study Room, zodat het direct naast de tekeningen geraadpleegd kan worden.

Doe je onderzoek naar toegepaste kunst? In de Research Library en Study Room Prints & Drawings vind je een grote verscheidenheid aan bronnen, onder andere over meubelen, maar bijvoorbeeld ook over juwelen, keramiek, mode en (on)edele metalen. Informatie over objecten uit de collectie, zoals uitgebreide beschrijvingen en data, is ook te vinden via Collectie Online. Voor verdere vragen kun je contact met ons opnemen via het contactformulier.

---