door Geert-Jan Koot
Secrets concernant les arts et métiers
A Bruxelles : Par la Compagnie, MDCCLVIII [1758]. Nouvelle edition, revue, corrigée et considérablement augmentée. 2 delen ; 12mo (18 cm).
Tome Second : Le teinture parfait. [12], 428 pagina’s.
Dit boek met de titel ”Le teinture parfait” is het tweede deel van “Secrets concernant les arts et métiers”, een populair secreetboek of boek van geheimen met betrekking tot de kunsten en ambachten. Dit deel is geheel gewijd aan het verven van textiele stoffen. De auteur is onbekend.
Het boek is ingedeeld in vier hoofdstukken. Na een algemene verhandeling over het ambacht van het textielverven en de organisatie van de werkplaats van de textielverver, gaat de auteur in op de voorbereidingen zoals het vervaardigen en het toepassen van de kleurstoffen. Hij besluit met een hoofdstuk over de beste technieken voor de verwerking van huiden.
De eerste uitgave van dit secreetboek verscheen in 1716 in Parijs. Het boek is gedurende ruim honderd jaar diverse malen uitgegeven in Parijs en in Brussel, vaak met aanvullingen en uitbreidingen zoals nieuwe recepten waardoor elke editie uniek is. Afgezien van enkele moderne herdrukken, verscheen de laatste Franse editie in 1819 in Lyon. Ook zijn vanaf 1775 zeker vijf Engelse vertalingen uitgegeven. Het Rijksmuseum bezit een uitgave van 1778 uit Dublin, “Valuable secrets concerning arts and trades …”.
De volmaakte verwer, alles leerende wat ‘er vereischt word, om alle wollen en zyden, met alle couleuren en hoeden schoon zwart te verwen ; benevens de bereiding en klaarmaking van alle die zoorten van verwen zo voor de groot als klein verwers, mitsgaders de toestelling van alle olie-verwen / [vertaald uit het Frans van Delormois]
Amsterdam : Steven van Esveldt, 1770. – Tweede druk [is 4e]. 230 pagina’s : titelprent ; 16,5 cm. Toegevoegd: fondslijst: p. [20]
Hoewel de titel vermeldt dat dit de tweede druk is, betreft het de vierde editie uit 1770 van de Nederlandse vertaling van “Le Teinturier parfait, ou L’art de teindre les soyes, laines, fils, chapeaux” uit 1708, geschreven door Delormois. Over deze auteur is niets bekend, zelfs geen voornaam. Van de oorspronkelijke Franse uitgave bezit het Rijksmuseum de tweede druk uit 1716.
De tekst was zeer populair aangezien er diverse herdrukken en vertalingen in het Nederlands, Duits en Spaans zijn verschenen tot in de 19de eeuw. Van 1733 tot 1836 verschenen maar liefst zes drukken in het Nederlands met de titel “De volmaakte verwer …”, waarvan het Rijksmuseum een incompleet exemplaar van de 4de druk uit 1770 bezit. Met de nieuwe verwerving is een tweede, eveneens incompleet exemplaar aan de collectie toegevoegd. Maar wat in het eerst verworven exemplaar ontbrak, het titelblad, is aanwezig in het laatst verworven exemplaar waarvan het frontispice ontbreekt.
De tekst gaat vooral over het verven van textiel met beschrijvingen van methoden om textiel te kleuren en een aanhangsel met recepten voor kleurstoffen. Deze praktische opzet maakte de tekst populair. Bovendien bevat het een uitgebreid register. De laatste vijf pagina’s behandelen het kleuren van andere materialen.
Der wohl anführende Mahler : welcher curiöse Liebhaber lehret, wie man sich zur Mahlerey zubereiten, mit Oel-Farben umgehen, Gründe, Fürnisse und andere dazu nöthige Sachen verfertigen, die Gemählde geschickt auszieren, vergülden, versilbern, accurat lacquiren, und saubere Kupfferstiche ausarbeiten solle : diesem ist noch beygefüget ein Kunst-Cabinet rarer und geheim gehaltener Erfindungen / alles aus eigener Erfahrung aufgezeichnet von Johann Melchior Crökern
Jena : Bey Johann Rudolph Crökers seel. Wittbe [sic], 1778. Neueste Aufl. / mit einem vollständigen Register. [16], 536, [8] pagina’s : illustraties (69 houtsnedes) ; 18 cm.
Deze uitgave uit 1778 is de vermeerderde en herziene handleiding voor schilders, die voor het eerst werd gepubliceerd in 1729. Van Johann Melchior Cröker verscheen in 1719 een voorloper van deze verhandeling met de titel “Der Zur Oel-Farben, Mahlerey und zu vielen andern Curieusen Wissenschafften wohl anführende Mahler”. Het boek is enkele malen uitgegeven in de achttiende eeuw, met een laatste editie in 1804. Het bevat een breed scala aan recepten en handleidingen voor de bereiding en het gebruik van pigmenten, vernissen en lakken, inkten, etszuren en andere materialen voor kunstenaars, evenals uitgebreide instructies van diverse aard zoals voor het lettergieten en het snijden van blokken voor houtsneden. Ook komen uiteenlopende technieken aan bod, als het maken van spiegels, Japanse lantaarns, glasbereiding, voorwerpen in was en het vergulden van papier. Zelfs in de 19de eeuw gold het werk nog als het handboek voor schilders.
Het frontispice is een kopergravure met een allegorische voorstelling met het jaar van de eerste uitgave onder deze titel 1729. In de tekst zijn 69 houtsnedes opgenomen met afbeeldingen van materialen en gereedschappen.
Belvedere oder die Galerien von Wien : Stahlstichsammlung der vorzüglichsten Gemälde / nebst Text von Adolph Görling
Leipzig und Dresden: Payne, [1851]. Der Kunstverein ; 4. Serie. iv, 320, viii pagina’s, 120 platen ; illustraties ; 28 cm.
Dit rijk geïllustreerde boek geeft een overzicht van de belangrijkste 120 schilderijen in het Belvedere te Wenen, één van de oudste openbare collecties. Het paleis was in 1752 gekocht door Maria Theresia, keizerin van de Habsburgse monarchie van 1740 tot 1780. Zij droeg het gebouw over aan de staat. Haar zoon Josef II bracht in 1775 de keizerlijke schilderijencollectie in het gebouw onder. De vroegste catalogus van deze verzameling in de bibliotheek van het Rijksmuseum dateert uit 1783, “Verzeichniss der Gemälde der Kaiserlich Königlichen Bilder Gallerie in Wien, verfasst von Christian von Mechel nach der von ihm auf allerhöchsten Befehl im Jahre 1781 gemachte neuen Einrichtung“. Alle belangrijke schilders zijn vertegenwoordigd in deze verzameling waaronder de meesters van de Nederlandse 17de eeuw.
De inleider Adolph Göring beoogde met dit boek bij te dragen tot het kunstgenot van het publiek (‘Gründliche, anschauliche, lebendige Belehrung zur Steigerung eines nachhaltigen Kunstgenusses’). De teksten over de schilderijen, schilders en genres zijn verdichtsels, vaak in de vorm van gefingeerde dialogen, ontleend aan historische romans. De 120 staalgravures zijn gedrukt door de ‘Druck und Verlag d. Englischen Kunstanstalt A.H. Payne Leipzig & Dresden’. Albert Henry Payne (1812-1902) was een Engelse staalgraveur, illustrator en uitgever. In 1845 richtte hij met E. T. Brain de uitgeverij ‘Englische Kunstanstalt’ op, die hij in 1846 alleen voortzette. Het was een van de eerste bedrijven in de grafische industrie die zich vestigde in de zogenaamde grafische wijk van Leipzig. Het bedrijf was gespecialiseerd in het vervaardigen van staal- en kopergravures.
Recueil de dessins relatifs à lárt de la décoration chez tous les peuples et aux plus belles époques de leur civilisation : puisés aux sources les moins connues, recueillis dans les museés et les bibliothèques les plus riches de l’Éurope, reproduits avec le caractère de la forme et l’identité de couleur des originaux : destinés à servir de motifs et de matériaux aux peintres décorateurs, peintres sur verre et aux dessinateurs de fabriques / par Hoffmann et Kellerhoven
Paris, Librairie D’Architecture de A. Lévy Fils, 1858. 2 delen met 78 afbeeldingen waarvan 41 kleuren chromolithografieën, genummerd 1-36 en I-XLII ; 46 cm.
Dit plaatwerk bestaat uit een bonte verzameling van decoratieve ontwerpen met korte beschrijvingen bij elke voorstelling, bedoeld om als voorbeelden te dienen voor onder meer decoratieschilders en schilders van glas en ceramiek. De ontwerpen hebben betrekking op muurschilderingen, textielpatronen, houtbeschilderingen en glas- en emailschilderingen uit de 13de tot en met de 19de eeuw en zijn ontleend aan de collecties van musea en bibliotheken. Van de in totaal 72 afbeeldingen zijn 41 platen met gekleurde chromo-lithografieën. Wilhelm Hoffmann heeft de ontwerpen op de lithostenen overgebracht. Verlag Wilhelm Hoffmann was een drukkerij en uitgever in Dresden van 1840 tot 1930.
Franz Kellerhoven (1814-1872) was een Duitse lithograaf uit Keulen. Hij specialiseerde zich in kunstdrukwerk en kleuren chromo-litho’s zoals in het tweedelige werk “Histoire des arts industriels au moyen âge et à l’époque de la renaissance” uit 1864. De kleurenlitho’s zijn gedrukt door Kellerhoven terwijl de ongekleurde afbeeldingen door Engelmann & Graf in Parijs zijn gedrukt. Godefroy Engelmann (1788-1839) stond aan de oorsprong van de steendruk of lithografie. Hij was afkomstig uit Colmar en vestigde een drukkerij in Parijs in 1816. In 1825 richt hij een nieuwe firma op samen met Jérémie Graf en Pierre Thierry met de naam ‘Société Engelmann et Cie’. De drukker van de ongekleurde chromo-litho’s in deze uitgave, ‘Engelmann & Graf’, was een voortzetting van het bedrijf van Godefroy Engelmann.
Le teinturier universel, ou, L’echo des applications des matières colorantes aux arts et a l’industrie. Journal spécial de la teinture et de l’apprêt des étoffes, de la production et de la préparation des matières tinctorales, de l’impression et de la fabrication des papier teints, -tannage et coloration des cuirs / Publiee le 1er et le 15 de chacque mois, sous la direction de M. Jacob
Paris : Publié sous la direction de M. Jacob, 1860-1864. 4 banden : illustraties, ingeplakte staaltjes ; 32 cm.
Onlangs deed zich de kans voor om de complete reeks van dit Franse tijdschrift uit de 19e eeuw te verwerven. De vier banden zijn gebonden in de originele licht groen en geel gekleurde omslagen. Het tijdschrift verscheen gedurende vier jaar van 1860 tot 1864 met twee afleveringen van 8 pagina’s per maand, met een doorlopende paginering.
Het periodiek was bedoeld voor ververs en producenten van kleurstoffen en bevat tal van essays, toepassingen en handleidingen. De 195 ingeplakte kleurstalen van 36 x 20 milimeter zijn voorbeelden van uiteenlopende kleurstoffen op diverse materialen waaronder papier, katoen, zijde, wol, en leer. In het laatste deel worden de effecten van contrasterende kleuren op hetzelfde materiaal met elkaar vergeleken (‘Échantillon de Papier’). Van de verschillende bijdragen is de reeks “Cours de Teintures des Goblins” van Michel Eugène Chevreul (1786-1889) van belang. Het tijdschrift bevat ook nieuws over de industriële productie van kleurstoffen en verven, en een serie artikelen van Antoine Jérome Balard en Jean Francois Persoz (1805-1868). De in Zwitserland geboren chemicus Jean-Francois Persoz had in 1846 het meest complete en uitgebreide overzicht van natuurlijke kleurstoffen gepubliceerd in een vijfdelig werk waarin hij alle aspecten van het bedrukken van textiele weefsels behandelde (“Traité théorique et pratique de l’impression des tissus / par J. Persoz ; ouvrage avec 165 figures et 429 échantillons intercalés dans le texte”).
Vanwege zijn studies naar kleuren was Michel Eugène Chevreul een van de meest invloedrijke wetenschappers op dit gebied in de 19e eeuw. Vanaf 1824 was hij als directeur verantwoordelijk voor de verfstoffen bij de Manufactures Royales des Gobelins, het nationale tapijtatelier van Frankrijk. Zijn betekenis bij Gobelins was vooral gelegen in de verbetering van de kleurwaardes van de wollen garens. Zijn baanbrekende studies hebben ook betrekking op de chemische aspecten van kleurstoffen en verven, waarbij de verven op een meer rationele basis worden behandeld dan volgens de ingewikkelde en empirische procedures die in die periode gebruikelijk waren. Onlangs verwierf het Rijksmuseum de zeldzame studie van Chevreul uit 1861 over kleur: “Exposé d’un moyen de définir et de nommer les couleurs d’après une méthode précise et expérimentale avec l’application de ce moyen à la définition des couleurs d’un grand nombre de corps naturels et de produits artificiels”. Dit werk is besproken in de aanwinstenselectie van februari 2019. Zijn kleurenleer met veel aandacht voor de contrastwerking vormde de theoretische basis voor veel schilders van de 19e eeuw van Eugène Delacroix via het impressionisme tot de pointillisten. Met de verwerving van dit tijdschrift “Le teinturier universel” bezit het Rijksmuseum de belangrijkste studies naar kleuren en contrasten van Michel Chevreul.
Essais d’architecture de style moderne : intérieurs & extérieurs / par Henry Housset
Paris : A. Guérinet, 1902. 28 platen waarvan 4 chromo-lithografie in portefeuille ; 41 cm.
Deze zeldzame en geheel originele portefeuille bevat 28 voorbeelden van de architectuur en de verschillende delen van het huis als de gevel en details van de constructie in art nouveau stijl. Geheel in de uitbundige stijl van de decorateur Henry Housset tonen de tekeningen een grote expressieve kracht. Vooral de vier gekleurde chromo-lithografieën zijn buitengewoon verfijnd.
Het bedrijf van Housset was gespecialiseerd in binnenhuisarchitectuur met name in sierlijsten en stucwerk. Hij realiseerde de gevelbeelden van veel Parijse herenhuizen en stadspaleizen zoals de gebeeldhouwde ramen en de monumentale ingang van het Hôtel de Camondo.
Hoewel zijn ontwerpen verwant zijn aan die van de bekende vertegenwoordiger van de art nouveau, de architect en ontwerper Hector Guimard (1867-1942), is Henry Housset vrijwel onbekend gebleven. Dit is zijn enige publicatie waarvan de twee andere bekende exemplaren te raadplegen zijn in de bibliotheken van Columbia University New York en van het Canadian Centre for Architecture te Montreal.
Les cartons de la Manufacture Nationale de Sevres : époque moderne / publiés sous la direction de Alex Sandier … ; et précédés d’une introduction de Georges Lechevallier-Chevignard
Paris : Ch. Massin, [ca. 1911]. 2 delen (12 pagina’s, 30 bladen platen; [4], 4, [1] pagina’s, 28 bladen platen) ; 45 cm.
De uitgave bestaat uit twee in leer gebonden banden met voorbeelden voor de porseleinschilders van de Manufacture Nationale de Sèvres, in art nouveau stijl omstreeks 1910 gepubliceerd. Het werk dat oorspronkelijk in portefeuilles is uitgegeven bevat in totaal 58 platen gedrukt in chromo-lithografie met accenten in goud en zilver.
Alexander Sandier (1843–1916) was interieurarchitect en ontwerper van keramiek. Na te zijn opgeleid aan de École des Beaux-Arts in Parijs, en enkele jaren studie in Chicago, werd hij als bekroning van zijn loopbaan als ontwerper, in 1897 benoemd tot artistiek directeur bij de Manufacture Nationale de Sèvres in Parijs. Sandier introduceerde de art nouveau met de creatie van honderden nieuwe decoratieve motieven. Hij transformeerde het Sèvres porselein naar een nieuwe vormentaal. De nadruk kwam te liggen op de studie van de natuur, het centrale principe van de art nouveau. Dankzij de enorme technische kennis en het artistieke verleden van de fabriek ontstonden nieuwe vormen voor vazen en schalen.
In dit monumentale werk, oorspronkelijk in afleveringen uitgebracht, worden de belangrijkste ontwerpen voor de nieuwe motieven en vormen in kleur gedocumenteerd. Veel ontwerpen zijn door Sandier zelf getekend. Sommige van de gestileerde en naturalistische bloem- en bladmotieven worden nog steeds toegepast in de fabriek. Het Rijksmuseum bezit ook de uitgave die voorafgaat aan deze publicatie, “Les cartons de la manufacture nationale de Sèvres : époques Louis XVI et empire / publiés sous la direction de Alex Sandier; avec une introduction de Georges Lechevallier-Chevignard“.
De juist verworven uitgave is niet gedateerd maar kan niet ouder zijn dan 1910 aangezien Charles Massin in dat jaar zijn uitgeverij oprichtte. Deze uitgeverij bestaat nog steeds onder de naam Éditions Massin maar maakt sinds 2009 deel uit van de Groupe Marie Claire. De trendy boekuitgaven onder eigen imprint (‘livres de décoration’) zijn ook nu nog gericht op inrichting en decoratie.
Het overzicht : half-maandelijks tijdschrift : kunst, letteren, mensheid
Antwerpen : [Het Overzicht], 1921-1925. 33 cm.
Aanwezig: 10 afleveringen waaronder 3 dubbelnummers (# 7-21) ontbrekend # 1-6 en # 22/23/24 (driedubbelnummer)
Afkomstig uit het atelier van Carel Willink zijn tien afleveringen waaronder drie dubbelnummers van het tijdschrift Het Overzicht uit 1921-1924. Het Overzicht verscheen onregelmatig tussen 15 juni 1921 en februari 1925 in Antwerpen. De eerste zeven afleveringen waren Vlaams georiënteerd. De beide redacteuren werkten onder pseudoniemen: de kunstenaar Fernand Berckelaers als Michel Seuphor (1901-1999) en de dichter Geert Pijnenburg als Geert Grub (1896-1980). De kunstenaar Jozef Peeters (1895-1960) werd gevraagd om bijdragen te schrijven en nam vanaf aflevering 13 uit november 1922 de plaats in van Pijnenburg. Hiermee ontwikkelde het blad zich meer in een kunstzinnige richting. Dit is goed zichtbaar aan de omslagen waarin het abstract modernisme zijn intrede deed. Kenmerkend waren de typografische vondsten als de integratie van titel, afleveringsnummer, jaar van uitgave en prijs in één compositie (zie afbeelding met omslag # 13 november 1922 ontworpen door Jozef Peeters). Ook de inhoud is internationaler gericht op het constructivisme in de beeldende kunst, dadaïstische poëzie en modernistische architectuur met afleveringen over J.J.P. Oud en Hendrik Petrus Berlage.
Het avant-garde tijdschrift Het Overzicht, maar ook de opvolger De Driehoek zijn voorbeelden van de wijze waarop in de eerste helft van de jaren ’20 de kunstenaars uiting gaven aan hun denkbeelden en een internationaal netwerk opbouwden.
De driehoek : maandschrift voor konstruktivische kunst
Antwerpen : [De Driehoek], 1925-1926. 28 cm, gevouwen tot 14 cm.
Op het moment dat de laatste aflevering van Het Overzicht (1921-1925) in februari 1925 verscheen, vertrok de oprichter Michel Seuphor uit Antwerpen. Hij voelde zich miskend en vestigde zich in Parijs. Redacteur Jozef Peeters zorgde voor een doorstart: het eerste nummer van De Driehoek rolde in april 1925 van de persen. Als pleitbezorger van het constructivisme stond De Driehoek geheel in het teken van deze stroming, hetgeen ook tot uitdrukking komt in de ondertitel ‘Maandschrift voor konstruktivistische Kunst’. Deze vrijwel complete set van 10 afleveringen (# 4 ontbreekt) is afkomstig uit het atelier van Carel Willink.
Vanwege de invloed van de financier van de onderneming, de schrijver Eddy du Perron (1899-1940), zijn de meeste bijdragen in De Driehoek van literaire aard. De internationale contacten uit de tijd van Het Overzicht bleven doorwerken, met name met de publicatie van afbeeldingen van Wassily Kandinsky (1866-1944), Enrico Prampolini (1894-1956), László Moholy Nagy (1895-1946), maar ook uit Groningen van De Ploeg-kunstenaar Wobbe Alkema (1900-1984). De aandacht beperkte zich niet tot schilderijen en grafiek. Ook de toegepaste kunsten, affiches en zelfs poppen kwamen aan bod. Kenmerkend van de fysieke verschijningsvorm van De Driehoek is het uit 4 bladzijden gevouwen katern van 16 pagina’s zonder echt titelblad. In tegenstelling tot Het Overzicht verscheen De Driehoek regelmatig. De 10 afleveringen, uitgezonderd een dubbelnummer, verschenen maandelijks tot in januari 1926. Toen beëindigde Du Perron de geldstroom waardoor het tijdschrift niet langer kon worden uitgegeven.
(Bron: Sergio Servellón, De Driehoek)
