In de rubriek Ex Libris vertelt een medewerker van het Rijksmuseum over zijn of haar favoriete werk uit de bibliotheekcollectie. Deze keer is het woord aan Lieke van Deinsen, coördinator van de Studie- en Leeszaal.

Op de tafel in de Studiezaal ligt een wat groezelig album. Toch verzekert Lieke ons dat dit haar favoriete boek uit de collectie van het Rijksmuseum is. Het betreft een achttiende-eeuws album waarin bijna vijftig gedichten staan geschreven op het zwaard waarmee Johan van Oldenbarnevelt in 1619 zou zijn onthoofd. Het album werd in 1743 aangelegd door de Dordtse dichter, glasgraveerder en kunstliefhebber Frans Greenwood (1680-1761). Het is onlosmakelijk verbonden met een zwaard dat eerder dat jaar in Greenwoods bezit was gekomen en waarvan hij meende dat het gebruikt was voor de noodlottige executie van de raadpensionaris.

Al snel moet Greenwood hebben beseft dat het zwaard een groter goed kon dienen. Op een zeer effectieve wijze zette hij een campagne op met als doel het zwaard te verheffen tot een vaderlands reliek met publieke bekendheid. Om te beginnen verbond hij het zwaard voor eens en altijd met de executie van Van Oldenbarnevelt door op het lemmet een zesregelig vers voor de ‘Stokoude schuldeloze helt,/ Rampzalige Oldenbarnevelt’ aan te brengen. Vervolgens plaatste hij het in zijn kunstkamer waar hij tijdgenoten uitnodigde om het te komen bekijken. En tenslotte riep hij hen op om een bijdrage te leveren aan zijn album. De inscribenten waren van divers pluimage: van de gearriveerde oud-schouwburgdirecteur Balthazar Huydecoper tot de slechts twaalf jaar en acht maanden oude (aldus het onderschrift) Mattheus van den Broek. Laatstgenoemde verluchtte het met enkele kinderlijke versregels in schoonschrift en een – al even aandoenlijke – tekening van het zwaard, een van de weinige.

 

‘Het album mag dan niet gevuld zijn met oogverblindende tekeningen, maar elke pagina herinnert aan een van de zwartste bladzijdes uit onze vaderlandse geschiedenis’, vertelt Lieke. Het woord ‘herinnert’ is daarbij essentieel, benadrukt ze, want het zwaard blijkt na recent onderzoek helemaal niet het echte zwaard te zijn. ‘Eigenlijk maakt dat ook weinig uit’, vervolgt ze, ‘het album laat namelijk prachtig zien hoe mensen verhalen kunnen vertellen aan de hand van objecten en op die manier hun eigen geschiedenissen creëren’. Niet toevallig zijn er ook niet minder dan vijf ‘stokskes’ die Van Oldenbarnevelt zouden hebben ondersteund terwijl hij het schavot betrad.

Dit is echter niet de enige reden waarom Lieke zo enthousiast is over het album. ‘Als neerlandica en cultuurhistorica kijk ik graag met interdisciplinaire blik naar de objecten in het museum. In het zwaard en het album komen mijn interesses voor kunst én literatuur prachtig samen. Verschillende bijdragen in het album maken bijvoorbeeld op ingenieuze wijze gebruik van literaire technieken en spelen een spel met perspectief. Zo zijn er gedichten waarin de geest van Van Oldenbarnevelt neerdaalt in huize Greenwood om zijn moordwapen te aanschouwen’. De mooiste bijdragen vindt ze de gedichten waarin het zwaard sprekend wordt opgevoerd: hij wordt zogezegd de ultieme getuige van Van Oldenbarnevelts onschuld omdat hij diens ‘schuldeloze’ bloed heeft kunnen proeven.

Benieuwd naar de uitgebreide geschiedenis van het zwaard en het album? Volgend jaar verschijnt er in The Rijksmuseum Bulletin een artikel waarin Lieke samen met conservator Jan de Hond (Nederlandse Geschiedenis) de merkwaardige lotgevallen van deze vaderlandse relieken beschrijven.