De afdeling Research Services van het Rijksmuseum heeft als missie het verzamelen, ontsluiten, bewaren en delen van de output van wetenschappelijk onderzoek. Op 18 december 2017 organiseerde het Rubenianum – hét kennisinstituut voor Vlaamse kunst van de 16de en 17de eeuw – de studiedag Brains in Boxes, waarbij het bewaren en ontsluiten van onderzoeksarchieven onder de loep werd genomen. Informatiespecialisten Trineke Kamerling en Caroline Wittop Koning waren vanuit het Rijksmuseum aanwezig in Antwerpen om inspiratie op te doen.

Knowledge needs to be shared

Door Trineke Kamerling en Caroline Wittop Koning

De vorming van onderzoeksarchieven – ofwel wetenschapsarchieven –  blijkt afhankelijk van de tijd en de intellectuele cultuur waarin het gevormd is. De selectie voor het bewaren van dergelijk archiefmateriaal is veelal gebaseerd op het beleid van de instelling óf er wordt geselecteerd op hoogtepunten. Er zijn eigenlijk geen duidelijke richtlijnen voor de vorming van onderzoeksarchieven. Wetenschappers ‘bevragen’ archieven tegenwoordig dikwijls vanuit geheel andere invalshoeken. Om dit soort zaken beter te kunnen ondervangen wordt er gepleit voor een constructiever overleg tussen wetenschappers, wetenschapshistorici en archivarissen. Bij het doen van onderzoek is niet alleen de feitelijke publicatie van belang, maar ook het daarvoor gebruikte onderzoeksmateriaal. Gedurende de studiedag werd vanuit diverse invalshoeken gekeken naar het belang van onderzoeksarchieven. De sprekers waren afkomstig uit verschillende velden: universiteiten, musea, studie-, archief- en kenniscentra.

De collega’s van het onderzoeksinstituut Rubenianum in Antwerpen spraken over het zeer omvangrijke archief van Rubensexpert Ludwig Burchard (1886-1960). Het catalogusproject Corpus Rubenianum Ludwig Burchard is de meest omvattende studie die ooit aan één kunstenaar werd gewijd. Opzet van de publicatie is een volledige catalogus van het oeuvre van Peter Paul Rubens.

De collectie Burchard bestaat naast een kunstcollectie uit een bibliotheekcollectie – waaronder veel geannoteerd materiaal -, een archief en allerhande documentair materiaal. Om de eenheid van de archiefvorming te behouden is er voor gekozen om de documentatie niet uit elkaar te halen en op te splitsen in verschillende typen documentatie, maar de context van het archief te behouden. Het Burchard archief is sinds een aantal jaar openbaar toegankelijk en op verschillende platforms ontsloten. Het is daarmee mogelijk om onderzoek te doen naar de collectie én de collectievorming. Het materiaal is zowel biografisch als (kunst)historiografisch ontsloten. Tevens is het gekoppeld aan externe databanken, zoals RKDimages.

Tijdens de studiedag was er aandacht voor de Archiefbank Vlaanderen en het project Erfgoedplus. Eerstgenoemde betreft een verzameling private archieven en collecties uit Vlaanderen en Brussel. Men kan zelf materiaal uploaden, maar er wordt ook via campagnes materiaal geworven. De partners van Erfgoedplus zijn vooral beheerders van erfgoedcollecties. Hun materiaal is samengebracht in een uniform formaat en vindbaar via het eigen portaal en via Europeana.

Een Nederlands initiatief uit de koker van Stichting Academisch Erfgoed (in samenwerking met het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis) betreft het bundelen van de archieven van hoogleraren. De SAE is voornemens een portaal van Nederlandse professoren op te zetten, als onderdeel van het Historisch Personen Portaal, waarin alle biografische informatie kan worden gevonden, inclusief verwijzingen naar erfgoed en archieven.

Ook private archieven kunnen van onmisbaar belang zijn. Het archief van onderzoeker Agnes Lietaer bevat zeer interessante informatie over gotisch borduurwerk en aanverwant textiel. Het archief van Lietaer kwam na haar overlijden bij het Modemuseum in Antwerpen terecht. Tijdens de studiedag kwam aan de orde hoe dergelijke verworven archieven te bewaren en te ontsluiten. Eén van de problemen die aan het licht kwam is de situatie wanneer onderzoekers op leeftijd delen van hun archieven zelf hebben afgestoten, terwijl dit juist voor andere onderzoekers uiterst waardevolle informatie kan bevatten.

Illuminare – Studiecentrum voor Middeleeuwse Kunst (KU Leuven) – legt zich toe op de studie van de kunstproductie van 1350 tot 1550 in de Zuidelijke Nederlanden. In samenwerking met het RKD Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis wordt er onder andere gewerkt aan het Digitaal Corpus Vlaamse Retabels. Hierin zullen drie verzamelingen beelddocumentatie over Zuid-Nederlandse retabels uit de 15de en 16de eeuw ontsloten worden. Door deze samenwerking wil het project de betekenis en de waarde van de Vlaamse retabels vergroten en zo de belangstelling voor de Middeleeuwse beeldhouwkunst bevorderen.

Het laatste blok van de studiedag werd gevuld door de Universiteiten van Antwerpen, Gent en Amsterdam. Universiteiten beheren vaak een zeer omvangrijke collectie academisch erfgoed. Het behelst zowel het roerend als het onroerend erfgoed, de wetenschappelijke en didactische collecties, archieven, drukwerk en eigenlijk alles wat met de cultuur en tradities van wetenschappelijke instellingen te maken heeft. Welke waarde heeft dit erfgoed? Door voornamelijk beschikbaarstelling, contextualisering en digitalisering kan er met dit materiaal weer onderzoeks- en onderwijswaarde worden gecreëerd. De verscheidenheid aan academisch erfgoed leent zich goed voor een geïntegreerde benadering van al het materiaal; de grenzen tussen bibliotheken, musea en archieven vervagen op die manier. Tegenwoordig staan universiteiten ook nog voor de uitdaging om alle onderzoeksdata goed te archiveren. Het archiveren van digitale onderzoeksdata is zeer complex en vraagt om een Data Management Plan.

De dag werd afgesloten met een rondleiding langs het Corpus Rubenianum Ludwig Burchard. Onderzoeksarchieven zijn, net als voor de vertegenwoordigers van collega instellingen die tijdens de studiedag hun ervaringen deelden, voor het Rijksmuseum van essentieel belang. De komende jaren zal dan ook de nadruk worden gelegd op het (digitaal) ontsluiten van bibliografische en documentaire collecties samen met collectie-, herkomst- en conserveringsdata. En zullen er nieuwe diensten en producten ontwikkeld worden met het oog op digitaal en interdisciplinair (kunst)historisch onderzoek.