De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

Een handschrift met recepten voor toepassingen in de kunst wordt hoogst zelden aangeboden. In februari 2018 kon een anoniem 18de eeuws Duits handschrift worden aangekocht. Het bevat recepten voor verf en vernis uit diverse gedrukte bronnen met aanvullingen uit de praktijk. Kort daarvoor dook in Berlijn nog een manuscript op, gedateerd en geschreven door de schilder Johann Christoph Morgenstern (1697-1767). Omdat het als erfgoed werd aangemerkt kostte het enige moeite en tijd om een exportvergunning van het Duitse Kulturamt te verkrijgen. Kortgeleden konden we het boek in ontvangst nemen dankzij een royale bijdrage uit het Van der Vossen-Delbrück Fonds.

Morgenstern werkte vanaf 1725 tot zijn dood in 1767 aan het hof van Schwarzburg-Rudolstadt en kreeg bekendheid als portretschilder. Hij beschreef uiteenlopende technieken voor het maken en toepassen van inkt, vernis en verf. Vermoedelijk fungeerde het boek als een persoonlijk naslagwerk waarin Morgenstern ook een aantal medische recepten opschreef voor huiselijk gebruik. Bovendien bevat het werk drie penseeltekeningen in sepia uitgevoerd. De leren band is contemporain met op het voorblad de initialen gestempeld: I. C. M. en het jaartal 1726. Het is dus gedateerd in het eerste jaar van zijn aanstelling aan het hof, maar mogelijk later door Morgenstern zelf aangevuld.

Het handschrift is op papier geschreven met bruine inkt gemaakt van ijzerzouten en olie van galnoten. De inkt heeft sommige bladen aangetast wat de leesbaarheid niet ten goede komt. Het eerste deel behandelt de vervaardiging van vernis voor een breed scala aan toepassingen zoals schilderijen, lijsten, werken gemaakt van hout en metaal, grondering en restauratie. Enkele benamingen zijn “pomade furnis”, “Reducier Fürnis”, “Retouchir var-nish“, en “Florentine Lacquer”. In het tweede deel ligt de nadruk op methoden van vergulden en verzilveren, evenals de vervaardiging van goudinkt, goudleer, en het kleuren van materialen als perkament, hout, leer en hoorn. Het kleinere derde en laatste deel is gewijd aan huishoudelijke zaken zoals middeltjes tegen melancholie “Haber Tranck”, “juniper Elexir”, het maken van mastiek, en 18 apothekersmerken voor verschillende metalen waaronder goud, zilver, lood, kwik en salpeter. Het boek besluit met een familiekroniek tot 1928, vermoedelijk toegevoegd door een latere eigenaar.

Beide handschriften moeten worden getranscribeerd om ze beter te kunnen lezen en de honderden recepten diepgaand te onderzoeken. Voor materiaal-technisch onderzoek vormen deze aanwinsten een buitenkans om uit de eerste hand meer inzicht en kennis te verkrijgen over de samenstelling van de toegepaste materialen en de methoden van de kunstenaar in de eerste helft van de 18de eeuw.

Nachrichten einiger nützlichen Lacc-Fürnissen / Johann Christoph Morgenstern
[Rudolstadt] : Johann Christoph Morgenstern, 1726. 221 pagina’s, 137 ongenummerde pagina’s ; 20 cm.