De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert-Jan Koot

In de Renaissance ontstaat een samengaan tussen beeldende kunst en wiskunde, rekenkunde en geometrie. De eerste resultaten zijn zichtbaar in de perspectivische Trecento schilderkunst waarvan de bekendste de Annunciatie uit 1344 van Ambrogio Lorenzetti in Siena. Kunstenaars geven uiting aan hun bevindingen op het gebied van geometrie en rekenkunde, niet alleen in beeld maar ook in woord zoals de wiskundige traktaten van de schilder Piero della Francesca (1415?-1492) uit Toscane. Met de oprichting van de kunstacademies in de 16de eeuw gaat wiskunde deel uitmaken van het curriculum.

Piero’s fascinatie voor geometrie en wiskunde is een uitvloeisel van zijn eigen kunst. Zijn manier van theoretische expressie is te danken aan de invloed van zijn mentor, de schilder en architect Leon Battista Alberti (1404-1472) en loopt parallel aan die van zijn jongere tijdgenoot Leonardo da Vinci (1452-1519). Piero onderscheidt zich door de logica van zijn argumenten. Op latere leeftijd lijkt hij de schilderkunst achter zich te laten om zich te wijden aan theoretische studies. Piero schreef drie verhandelingen waarvan de tweede in enkele varianten zowel in het Italiaans en het Latijn. Geen van deze traktaten zijn gedrukt en alleen als handschrift overgeleverd.

De verhandeling “Trattato d’abaco”  (Over de Abacus) gaat over de toegepaste wiskunde. Een abacus is een hulpmiddel om wiskundige berekeningen uit te voeren. De datering van dit manuscript is onderwerp van discussie. Vanwege de beknopte opzet wordt het als het vroegste handschrift van Piero beschouwd. Het origineel bevindt zich in de Biblioteca Laurenziana in Florence en telt 170 octavo bladen.

Omstreeks 1474 schreef Piero della Francesca een verhandeling over de schilderkunst, “De prospectiva pingendi” (Over perspectief in de schilderkunst), aangevuld met latere teksten. De onderwerpen omvatten rekenkunde, algebra, geometrie en perspectiefleer. Het handschrift bestaat uit drie delen: deel 1, Disegno, over de technieken van het schilderen van gezichten. Het tweede deel, Commensurazio, behandelt uitsluitend perspectiefleer, terwijl deel 3, Colore, onder meer de technieken beschrijft voor het weergeven van perspectief met behulp van kleuren. Een Latijnse versie van het manuscript bevindt zich in de Biblothèque Municipale te Bordeaux. Een fragment is teruggevonden in de British Library. Het manuscript in de Biblioteca Palatina te Parma werd door Piero met de hand geschreven in het Italiaans en geïllustreerd met diagrammen over geometrische, proportionele en perspectivische problemen.

De derde verhandeling, de “Libellus de quinque corporibus regularibus” (Over de vijf regelmatige vormen), is geschreven en geïllustreerd na 1482. Piero volgt in deze studie Plato en Pythagoras in het beschrijven van de perfecte verhoudingen. Een regelmatige vorm heeft vlakken die standaardpolygonen zijn, zoals vierkant, rechthoek, trapezium, parallellogram, driehoek, vijfhoek, zeshoek, enz. Meer complexe en regelmatige vormen zijn de zogenaamde Platonische lichamen. Hier werkte hij de vormen uit die in het laatste hoofdstuk van de Abacus zijn geïntroduceerd: tetraëder (vier driehoekige vlakken), kubus (zes vierkante vlakken), octaëder (acht driehoekige vlakken), dodecaëder (twaalf vijfhoekige vlakken) en icosaëder (twintig driehoekige vlakken).

Het Rijksmuseum kocht de facsimilé’s van deze manuscripten naar aanleiding van een schenking boeken over vroeg Italiaanse schilderkunst en studies over de eerste toepassingen van het perspectief in de kunst. Zonder de oudste bronteksten zou deze collectie over het perspectief niet compleet zijn.

De edities zijn uitgegeven door de Italiaanse staatsuitgeverij Istituto poligrafico e zecca dello stato in de reeks “Edizione nazionale degli scritti di Piero della Francesca”. De initiator van deze uitgaven is de Fondazione Piero della Francesca, een particuliere organisatie met als doel het onderzoek naar het werk van deze Italiaanse kunstenaar te bevorderen door middel van publicaties, conferenties, studiedagen, tentoonstellingen en educatief materiaal. De Commissione Scientifica per l’Edizione Nazionale is opgericht bij decreet door de minister van cultuur in 1994 en belast met het wetenschappelijk bewerken en publiceren van de geschriften van Piero della Francesco. In 1996 werd de eerste uitgave gepubliceerd, een natuurgetrouwe maar kostbaar uitgevoerde facsimile van “Libellus De Quinque Corporibus Regularibus”. De latere uitgaven van de handschriften zijn soberder uitgevoerd maar niet minder wetenschappelijk en gedegen van inhoud. Van “De prospectiva pingendi” zijn ook verschillende overgeleverde varianten met elkaar vergeleken en afzonderlijk uitgegeven.

In de aanwinstenlijst over september 2019 worden de vier uitgaven afzonderlijk toegelicht.

Libellus De Quinque Corporibus Regularibus (Codice Vaticano Urbinate Latino 632) / Piero della Francesca; Marisa Dalai Emiliani; Cecil Grayson
Firenze : Giunti Gruppo Editoriale, 1996. 3 delen (1. Testi e note; 2. Disegni; [3. Stampa anastática]) illustraties, facsimilé ; 37 cm. Genummerde editie (219 van 998).
Edizione nazionale degli scritti di Piero della Francesca ; I.
Tomo 1. Edizione critica del testo corredato della versione volgare di Luca Pacioli; Tomo II. Disegni. A cura di F.P. Teodoro; Tomo III. Facsimile del codice Vaticano Urbinate Latino 632, Biblioteca Apostolica Vaticana, Città del Vaticano.

Trattato d’abaco / Piero della Francesca ; commissione scientifica: Marisa Dalai Emiliani, Ottavio Besomi, Carlo Maccagni ; gruppo di ricerca: Enrico Gamba, Vico Montebelli, Giovanna Derenzini, Enzo Mattesini, Vladimiro Valerio, Alessandra Sorci
Roma : Istituto poligrafico e zecca dello stato : Libreria dello stato, 2012. 3 delen : illustraties, facsimilé ; 22-32 cm.
Edizione nazionale degli scritti di Piero della Francesca ; II.
Tomo I. Edizione critica del testo. A cura di E. Gamba, V. Montelli; Tomo II. Disegni. A cura di V. Valerio; Tomo III. Stampa anastatica del codice Ashburnham 359*, Biblioteca Medicea Laurenziana, Firenze.

De prospectiva pingendi / Piero della Francesca ; commissione scientifica, Marisa Dalai Emiliani (presidente), Ottavio Besomi, Carlo Maccagni ; Franca Ela Consolino, referente scientifica per l’edizione del testo latino ; Riccardo Migliari, referente scientifico per l’edizione dei disegni ; edizione critica del testo volgare : Chiara Gizzi ; edizione critica dei disegni : Riccardo Migliari, Leonardo Baglioni, Federico Fallavollita, Marco Fasolo, Matteo Flavio Mancini, Jessica Romor, Marta Salvatore ; contributi ecdotici : Alessandra Sorci
Roma : Istituto poligrafico e Zecca dello Stato, [2016]. 3 delen : illustraties, facsimilé ; 32 cm.
Edizione nazionale degli scritti di Piero della Francesca ; III A.
Tomo I. Edizione critica del testo volgare. A cura di C. Gizzi; Tomo II. Edizione critica dei disegni. A cura di R. Migliari; Tomo III. Stampa anastatica del codice Parmense 1576, Biblioteca Palatina, Parma.

De prospectiva pingendi / Piero della Francesca; Franca Ela Consolino; Riccardo Migliari
Roma : Istituto poligrafico e zecca dello stato, 2017. 3 delen illustraties, facsimilé ; 32 cm.
Edizione nazionale degli scritti di Piero della Francesca ; III B.
Tomo I. Edizione critica del testo latino. A cura di F. Carderi; Tomo II. Edizione critica dei disegni. A cura di R. Migliari; Tomo III. Stampa anastatica del codice 616, Bibliothèque Municipale, Bordeaux – Segue la riproduzione anastatica dei ff. 51r-60v del ms. Add.10366 della British Library di Londra.

Verder lezen: Piero della Francesca’s mathematical treatises / Margaret Daly Davis