In de rubriek Ex Libris vertelt een medewerker van het Rijksmuseum over zijn of haar favoriete werk uit de bibliotheekcollectie. Deze keer is het woord aan Madeleine Pfundt, informatiespecialist Bibliotheek.

Bij werkzaamheden in het bredere kader van het project Data in Context van de afdeling Research Services van het Rijksmuseum, kwam ik bij het ontdubbelen van kunstenaarsnamen in de catalogus de namen Breyten Breytenbach (1939) en Juan Breyten (1937) tegen. Na wat verder zoeken was ik er voldoende van overtuigd dat het ondanks de verschillende geboortejaren (wellicht een verschrijving?) wel degelijk om dezelfde persoon ging. Een betrouwbare aanwijzing in dit geval was dat er een afbeelding van hetzelfde schilderij onder zowel de naam Breyten Breytenbach als Juan Breyten kan worden gevonden. Breyten Breytenbach kende ik eigenlijk alleen als schrijver en dichter en niet in laatste plaats als strijder tegen de apartheid. Dat hij onder het pseudoniem Juan Breyten vanaf ca. 1960 ook als beeldend kunstenaar actief was en wellicht nog is, wist ik niet.
Ik was benieuwd geworden naar wat er in de bibliotheek van het Rijksmuseum van en over Breytenbach aanwezig is en ik vond onder andere de volgende twee publicaties die ik hier graag onder de aandacht breng.

Een kunstenaar die zowel in de letteren als in de beeldende kunst actief is kan zijn dubbeltalent in eenzelfde kunstwerk gebruiken. Breytenbach deed dat o.a. in de verhalenbundel Alles één paard uit 1989. Dit boek bestaat uit zevenentwintig korte verhalen “begeleid door zevenentwintig aquarellen” zoals de kunstenaar in de inleiding schreef. De aquarellen zijn bij de verhalen gekozen, ze zijn er niet speciaal voor gemaakt. Uiteindelijk zijn het zevenentwintig verhalen en achtentwintig aquarellen geworden, de eerste aquarel in de bundel is niet met een bepaald verhaal of een tekst verbonden, of het zou de inleiding moeten zijn.

De titel ‘Alles één paard’ is afkomstig van uit de Zhuangzi, een klassiek Chinees boek uit de vierde eeuw vóór het begin van de christelijke jaartelling van de gelijknamige dichter en filosoof Zhuang Zi.
Breytenbachs surrealistische verhalen en aquarellen zijn over het algemeen niet direct toegankelijk. Wel komen woorden uit de titel van elk verhaal in de afsluitende zin van de tekst terug waarmee de verhalen toch een herkenbare vorm hebben.
Uit het werk van Breytenbach spreekt het universele verlangen naar een andere, betere wereld. Een verlangen en zoektocht naar Arcadië, zoals iedereen dat op zijn eigen manier probeert te vinden. Sommige verhalen, zoals ‘Spin tegen de vlieg’, laten ondanks de surrealistische beelden die worden gebruikt ook duidelijk kritiek op maatschappelijke ontwikkelingen zien. Zoals de schijnbare mondiale verbondenheid die gepaard gaat met een groeiende onverschilligheid en desinteresse in medemensen. (Bron: Recensie van ‘Alles één paard’ (Leeuwarder Courant 5 Mei 1989) en Recensie van ‘Alles één paard (NRC Handelsblad 2 Jun 1989)).

In ‘Vingermaan : tekeningen uit Pretoria’ gaan gedichten van Breytenbachs vrienden, onder wie Lucebert (net als Breytenbach ook dichter en beeldend kunstenaar), Gerrit Kouwenaar en Bert Schierbeek, vooraf aan een selectie van tekeningen die Breytenbach gedurende zijn eenzame opsluiting in de gevangenis van Pretoria tussen 1975 en 1977 maakte. Een gevangenisbewaker smokkelde onder valse voorwendsels Breytenbachs tekeningen en brieven de gevangenis uit, maar gaf ze rechtstreeks in handen van de geheime politie waarna opnieuw een strafproces volgde. Omdat echter kon worden aangetoond dat het om provocatie ging werd Breytenbach van nieuwe beschuldigingen vrijgesproken en overgeplaatst naar een gevangenis in de buurt van Kaapstad. In 1982 werd hij vervroegd vrijgelaten. (Zie ‘Verantwoording’ achterin ‘Vingermaan’, door Eva Bendien en Recensie Vingermaan (Het Parool 10 Okt 1980))

‘Vingermaan’ werd in 1980 uitgegeven door de Amsterdamse Galerie Espace in samenwerking met Meulenhoff. Vanaf 1964 was er in Galerie Espace regelmatig werk van Breytenbach te zien geweest. In 1980, in het ‘zesde jaar van Breyten Breytenbachs gevangenschap’ (Eva Bendien) vond ook een expositie van de ‘tekeningen uit Pretoria’ plaats.

Wat begon als een prozaïsche ‘ontdubbelingsklus’ leidde voor mij althans, tot een kennismaking met schilderijen en tekeningen van Breytenbach en een hernieuwde kennismaking met hem als schrijver en dichter. Ik herinnerde mij zijn autobiografisch reisverslag uit 1973 ‘Een seizoen in het paradijs’ thuis in de kast te hebben staan (zeer de moeite waard overigens!). Al met al vond ik mijn ‘vondsten’ een goede aanleiding om in het kader van de actualiteit van discriminatie, ongelijkheid én inclusiviteit, deze éminence grise tussen de bestrijders van onrecht onder de aandacht te brengen.