door Alex Alsemgeest

Tot schrik van verschillende trouwe volgers is de aanwinstenblog van de Rijksmuseum Research Library enige tijd niet bijgewerkt. Geen verhalen over nieuw verworven topstukken voor de bijzondere collecties, of een leuke anekdote over een curieus boekje. De aanwinstenblog is een van de populairste onderdelen van The Art of the information en de vraag waar de verhalen over de nieuwe aanwinsten blijven is meer dan logisch. Is er in het windstiltegebied tussen de oude en de nieuwe conservator bibliotheekcollecties wellicht iets blijven hangen? Geen paniek – dit is een intermezzo, in het nieuwe jaar volgen weer reguliere updates onder het tabblad: Aanwinsten Rijksmuseum Reseach Library .

Groei van de Collecties
Het is natuurlijk bemoedigend dat er met enige smart uitgekeken wordt naar een nieuwe blog over de aanwinsten voor de bijzondere collecties. Het geeft aan dat iedereen wel begrijpt dat boeken een bijzondere zeggingskracht hebben bij het vertellen van verhalen. Tegelijk is enige terughoudendheid bij de aanschaf van dure werken gepast als je net ergens binnenkomt. Eerst goed kijken wat er reeds in de rijke collecties aanwezig is, veel praten met collega’s in het museum en externe experts, en dat toetsen aan het bestaande collectiebeleid. Het verwerven van een bijzonder boek is een proces van de lange adem, zo blijkt wel uit het feit dat mijn voorganger Geert-Jan Koot pas vrij recent enkele topstukken binnenhaalde waar hij al jaren naar op zoek was. Bijvoorbeeld ‘Le Vite Le vite de piu eccellenti architetti, pittori, et scultori italiani da Cimabue insino a’ tempi nostri ’ van Giorgio Vasari. (zie ook de blogpost van maart 2021 hierover).

Aanwinstenpresentatie
Op 14 december wordt – indien verantwoord mogelijk – een aanwinstenpresentatie voor het eigen personeel georganiseerd. Hierbij zijn vanzelfsprekend de topstukken te zien die Geert-Jan Koot in de eerste helft van het jaar heeft verworven, maar ook verschillende andere fraaie boeken die sinds september zijn binnengekomen. Terughoudendheid in de aanschaf van bijzondere werken wil per slot van rekening niet zeggen dat je een buitenkansje moet laten lopen. Hieronder een tweetal recent verworven boeken die zeker aandacht verdienen.

Le blason des couleurs en armes, livrées & devises  (c. 1530)
Le blason des couleurs was een populair boek op het gebied van heraldiek en kleurensymboliek. Het is bovendien een van de vroegste voorbeelden van een gedrukt boek waar systematisch gebruik werd gemaakt van kleur in (vrijwel) alle bewaard gebleven exemplaren. Begrijpelijk, want hoeveel waarde heeft een boek over de symboliek van kleur als je het ongekleurd aan zou bieden?

De oorspronkelijke tekst stamt uit het eerste kwart van de vijftiende eeuw en is afkomstig van een zekere Jean Courtois (c. 1375-1436), ook wel bekend als ‘Sicily Herald’. Als heraut was hij in dienst van Alfons ‘de grootmoedige’ V van Aragón, nadat hij eerder ook in de zuidelijke Nederlanden actief was geweest. Het werk werd voor het eerst gedrukt in 1495 in Parijs onder de titel Le Blason de toutes armes et escutz. Het boekje bevat diverse houtsneden van wapenschilden, in de overgeleverde exemplaren met de hand gekleurd. In 1527 bracht de destijds 17-jarige Gilles Corrozet (1510-1568) een gemoderniseerde editie uit onder de titel Le blason des couleurs en armes, livrées & devises. Corrozet zorgde voor interpunctie, paginering, kopteksten, een romeinse letter ter vervanging van de gotische en een groot aantal nieuwe houtsneden die gebalanceerd over de pagina’s werden verdeeld.

Deze editie werd in de daaropvolgende decennia tientallen keren herdrukt, voornamelijk in Lyon en Parijs. Per editie zijn vaak niet meer dan een of twee exemplaren overgeleverd. Het is uiteraard de vraag in hoeverre het rood en het geel in een editie uit Parijs nog te vergelijken zijn met dezelfde kleuren in een uitgave uit Lyon van twintig jaar later. Had dat überhaupt betekenis, of was het aan de jongste knecht van de drukkerij om in rap tempo op alle vellen een toef van de juiste kleur te zetten?

In de Rijksmuseum Research Library was reeds een exemplaar aanwezig van een vroege Parijse uitgave, recent hebben we een afwijkende editie uit Lyon aan de collectie toe kunnen voegen. Waar een los exemplaar toch vooral een curiosum is, maken meerdere exemplaren naast elkaar het mogelijk om kleurgebruik in de werkplaats te analyseren. Het nieuwverworven exemplaar zit in een fraaie laatnegentiende-eeuwse band, wat aangeeft dat het toen reeds een verzamelobject was.

Naamregister van regeerders (1755)
Een lijstje met namen van regeerders is ogenschijnlijk niet de meest vermakelijke lectuur die je iemand voor kunt schotelen. Het heeft echter een aanzienlijke historische waarde. Niet alleen biedt het inzicht in de posten die bepaalde personen op gezette tijden bekleedden, het maakt soms ook pijnlijk duidelijk wie er allemaal niet op het pluche zaten. De manier waarop dergelijke lijstjes georganiseerd waren, verklappen bovendien een hiërarchie. Wie achterin het boek terecht kwam was vast niet de meest belangrijke man in het land. Man ja, want vrouwen waren sowieso ver te zoeken in dit soort lijsten.

Het boekje is een convoluut, dat wil zeggen dat er meerdere werkjes bijeen gebonden zijn. Zo bevat het een Naamregister van alle de heeren leden der regeering in de Vereenigde Provincien … voor den jaare 1755 en ook een Naamregister van de ed. mog. heeren Gecommitteerde Raden in de Collegien ter Admiraliteit, als mede de … bewindhebberen van de Oost- en West-Indische Compagnie. In de collectie vinden we meerdere van dit soort achttiende-eeuwse lijstjes, vooral uit het bezit van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Zo zijn er uitgaven voor de jaren 1770 en 1785 aanwezig.

Het exemplaar dat nu in de Rijksmuseum Research Library is opgenomen is gebonden in groen perkament met een vergulde generaliteitsleeuw op het voor- en achterplat. Er is geen aanwijzing wie dit fraaie exemplaar ooit in bezit heeft gehad, maar het wekt in ieder geval de indruk dat het om iemand gaat die zelf stevig op een belangrijke post in het landsbestuur zat.