Wie het Rijksmuseum bezoekt, neemt vast en zeker een kijkje op de Eregalerij. Hier zijn de topstukken van de grote zeventiende-eeuwse meesters te zien en kan de bezoeker uiteindelijk oog in oog staan met Rembrandts Nachtwacht. Veel minder zichtbaar zijn de topstukken die zich in de bibliotheekcollecties bevinden. In de rubriek Papieren Eregalerij halen wij bijzondere, vergeten of unieke werken uit ons depot tevoorschijn.

Door Leon Vosters

Het bedrag terugverdienen was lastig want Van Meegeren was op dat moment geen lid van de Kultuurkamer. Hierdoor mocht het boek niet in de etalages liggen. Voor het geld hoefde Van Meegeren het niet te doen. Een jaar eerder had Museum Boijmans van Beuningen zijn tekening Vechtende Pauwen verworven, niet wetende dat dit hun tweede Van Meegeren in de collectie was. Via een tussenpersoon had hij in 1938 een valse Vermeer aan het museum kunnen slijten; De Emmausgangers. Dit zou de beroemdste vervalsing van de eeuw worden. Hiermee was het startsein gegeven voor een stoet aan vervalsingen die niet alleen werden aangekocht door particulieren maar ook door het Rijk.

Van Meegeren werd gezien als een begaafd schilder maar zijn reputatie was niet onomstreden. Hoewel zijn tentoonstellingen in het algemeen positief werden ontvangen, kon men in de ondertoon aflezen dat hij een wat ‘ouderwetse schilder’ werd genoemd. Hierdoor voelde hij zich miskend en heeft naar eigen zeggen de vervalsingen op de markt gebracht om de critici een loer te draaien. De bergen geld die hiermee binnenkwamen zouden bijzaak zijn. Uit een soort gekrenkt superioriteitsgevoel liet hij een aantal van zijn tekeningen uitgeven in dit kolossale boekwerk Teekeningen 1. Als je achteraf de recensies leest van zijn tentoonstellingen kun je concluderen dat vrijwel iedereen enorme bewondering had voor Van Meegeren.

Met het Teekeningen-boek laat Han zien dat hij een prima tekenaar is. Veertig grote afbeeldingen waarvan er twintig zijn voorzien van gedichten door Martien Beversluis. De inleiding is geschreven door Prof. Ing. E. A. van Genderen Stort, hoogleraar aan de Technische Hogeschool te Delft. Kunstcriticus C. den Boer schetst een korte biografie en Pieter Koomen neemt de tekenkunst in Holland onder de loep en betrekt daarin de tekeningen van Van Meegeren.

De tekeningen beslaan een groot deel van zijn leven. Bij zijn inleiding en biografie staan wat kleinere afbeeldingen waaronder Interieur van de Laurenskerk te Rotterdam, waarmee hij tijdens zijn studie Bouwkunde de gouden erepenning won, en een Rembrandteske schets. Natuurlijk ook een afbeelding van zijn beroemde Hertje, de premieplaat van de loterij. Deze zou maar liefst in één op de vijf huishoudens aan de muur hangen. De veertig grote afbeeldingen zijn heel divers. Portretten, dieren, landschappen maar ook tekeningen die bol staan van de symboliek. De Vechtende Pauwen uit het Boymans van Beuningen, de Zilverreiger die in grote getale werd gereproduceerd en het enorme drieluik De Man en de Vrouw. Ook indrukwekkend is het portret van pianist Theo van der Pas die wordt omringd door de geesten van Bach, Beethoven, Mozart en andere grote componisten. Een groot contrast met de vrolijkheid van De Kerseneters; vier lachende kindjes en een hond tussen de kersen, die ons vrolijk aankijken.

De tekeningen werden eind 1941 tentoongesteld in de Kunstzaal van Hotel Hamdorff te Laren. Vanaf januari 1942 waren ze te zien in Panorama Mesdag. Nadat 900 exemplaren van het boek waren gedrukt, werd een verdere oplage verboden wegens antimilitarisme en rassenschande. Doelend op o.a. de tekeningen Oorzaak en Gevolg en Zelfportret 1923.

Er ontstaat enige consternatie wanneer het gerucht de ronde doet dat Van Meegeren een gesigneerd exemplaar aan Adolf Hitler zou hebben geschonken. In Vrij Nederland van 10 november 1945 wordt melding gemaakt dat niet Van Meegeren maar Martien Beversluis het boek naar Berlijn heeft verstuurd “die daarvoor een van de reeds bij uitgave gesigneerde exemplaren heeft genomen”. Han is geen NSB-er en werd laat, noodgedwongen lid van de Kultuurkamer. Op de vraag van een journalist waarom hij tijdens de oorlog heeft kunnen exposeren antwoordt hij; ‘Wel, door schilderijen op te hangen’. Onder zijn Joodse vrienden behoorde de bohémien dichter/kunstenaar Jopie Breemer (Bron: Literatuurmuseum) van wie hij een schilderij maakte als talmoedlezer. Tevens financierde hij een onderduikpand in de buurt van Eemnes voor de bevriende, uit Duitsland gevluchte couturier Jacob Apfelbaum. Na de oorlog schonken Han en zijn vrouw hem het beeld Doornroosje, tegenwoordig te zien in het Rijksmuseum.

In 1945 werd Han gearresteerd op grond van collaboratie door de verkoop van een valse Vermeer aan Rijksmaarschalk Hermann Göring. Hier stond de doodstraf op waardoor Van Meegeren eieren voor zijn geld koos en de hele affaire opbiechtte. Niet alleen van dit schilderij maar ook van De Emmausgangers en diverse andere vervalsingen in naam van Frans Hals, Pieter de Hooch en Gerard ter Borch gaf Van Meegeren toe de maker te zijn. Hij werd veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf maar al na een maand overleed hij in de Valeriuskliniek te Amsterdam aan een hartaanval. Een vervolg op zijn Teekeningen 1 is er dan ook niet meer van gekomen.

Genoemde publicatie

H. de Boer, Han van Meegeren : Teekeningen 1 (’s-Gravenhage: L.H. Boucher, 1942)
Rijksmuseum Research Library catalogus › Details voor: Han van Meegeren : tekeningen I /

Verder lezen

Frederik Krueger, Han van Meegeren, Meestervervalser (Diemen: Veen Magazines 2004)
Rijksmuseum Research Library catalogus › Details voor: Han van Meegeren, meestervervalser /

Diederik Kraaijpoel, Han van Meegeren en zijn meesterwerk van Vermeer (Zwolle: Waanders, 1996)
Rijksmuseum Research Library catalogus › Details voor: Han van Meegeren 1889-1947 en zijn meesterwerk van Vermeer /