Aanwinstenblog 2022/13

door Huigen Leeflang
Conservator • Rijks Prentenkabinet

Tekenen is de basis van alle kunsten en de eerste stap om dit te leren is het natekenen van goede voorbeelden, zo valt te lezen in vrijwel ieder kunstenaarshandboek vanaf de Renaissance. Vaak begonnen jonge schilders, beeldhouwers of zilversmeden hun opleiding met het kopiëren van tekeningen die voorhanden waren in de werkplaats van hun leermeesters. Dankzij de prentkunst verschenen vanaf de zestiende eeuw ook gedrukte werken met tekenvoorbeelden. Een van de vroege tekenboeken die speciaal voor jonge kunstenaars op de markt werden gebracht is Enchiridion artis, ofwel handboek van de kunsten van Jost Amman. Recent is een exemplaar van de editie uit 1578 verworven door het Rijksprentenkabinet.

Enchiridion artis

Amman, werkzaam in Neurenberg, was een van de meest inventieve en productieve prentmakers van zijn tijd. Alleen al voor de publicaties van de uitgever Sigismund Feyerabend ontwierp hij vele honderden houtsneden. Ook het modelboekje Enchiridion artis verscheen bij Feyerabend in Frankfurt am Main (afb. 1). Het bevat 109 houtsneden met allerlei personages uit de antieke mythologie, het Oude Testament, vrouwelijke personificaties, krijgslieden, geestelijken, genrevoorstellingen, oriëntaalse figuren, wapenschilden, kinderen en dieren. De prenten bieden de beginnend tekenaar een zeer divers repertoire. Zo bevat een prent alleen al tien verschillende karakterkoppen in verschillende standen (afb. 2).

Dergelijke modellen zouden bijvoorbeeld kunnen figureren in een voorstelling met de kruisdraging van Christus. Vrolijker zijn de jonge naakte muzikanten waarvan een met fluit en de ander slaand met een lepel op een deksel (afb. 3). Twee andere muzikanten bespelen een schalmei en een doedelzak en zien er met hun zwaarden tamelijk vervaarlijk uit (afb. 4). Datzelfde geldt voor de Turkse ruiters en de andere oriëntaalse figuren die veelvuldig optreden in de prenten – zij vormen duidelijk een belangrijk onderwerp in tijden van oorlog met het Ottomaanse rijk (afb. 5, 6).

Modelboeken

Hoewel slechts een deel van de houtsneden is voorzien van Ammans monogram zijn alle fantasierijke ontwerpen onmiskenbaar van zijn hand. Verder komen op de houtsneden monogrammen voor van vier verschillende bloksnijders. Mogelijk sneed Amman zelf ook een aantal blokken voor deze uitgave, maar het merendeel zal door medewerkers zijn uitgevoerd. Alleen zo valt Ammans ontzagwekkende productie te verklaren.

Zijn modelboek voorzag duidelijk in een behoefte. De eerste uitgave van Enchiridion artis uit 1578 liet hij in hetzelfde jaar volgen door een Duitse editie, getiteld Kunstbüchlein, met een kleiner aantal houtsneden (103) en in 1580 met een uitgebreidere uitgave met 157 prenten (Kunst und Lehrbüchlein). In 1610, elf jaar na Ammans dood (1599), werden 293 van zijn houtsneden heruitgegeven met de titel Kunstbüchlein, Darinnen neben Fürbildung vieler, Geistlichen und Weltlicher, Hohes und Nider stands Personen.

Zeldzaam

Ondanks deze verschillende (her-)uitgaven zijn de houtsneden met tekenvoorbeelden van Amman behoorlijk zeldzaam. Dit hangt ongetwijfeld samen met hun functie: een groot deel van de prenten zal in werkplaatsen zijn opgebruikt. In het Rijksprentenkabinet is een veertigtal houtsneden aanwezig met voorbeelden uit verschillende tekenboeken van Amman. De meeste hiervan zijn door gebruik in slechte staat. De prenten in het onlangs verworven Enchchiridion artis zijn fraai van druk en conditie (van de 109 houtsneden ontbreekt er één). Wereldwijd zijn acht exemplaren bekend van de uitgave, waarvan de meeste incompleet.

De verwerving van Ammans eerste modelboek betekent een belangrijke verrijking van de collectie teken- en andere voorbeeldboeken voor kunstenaars zoals die door het Rijksprentenkabinet en de Bibliotheek van het Rijksmuseum is opgebouwd.

Genoemde aanwinst

Jost Amman, Enchiridion artis pingendi, fingendi & sculpendi, in quod thesaurus nouus & ingens, variarum figurarum, virorū, mulierum, infantum & animalium, in vsum adolescentiae cupidae adeoq[ue] omnium artis huius amantium est congestus (Francofvrti ad Moenvm: Per Petrvm Fabricium, impensis Sigismundi Feyrabend, 1578). Standplaats: Depot RPK