Slechts enkele maanden na de opening van het Rijksmuseum in 1885 werd ook de bibliotheek in gebruik genomen.
In deze rubriek passeren markante persoonlijkheden uit de geschiedenis van de bibliotheek de revue.

door Madeleine Pfundt
Informatiespecialist Bibliotheek

Eigenlijk had boven deze tekst een tekening van de kunstenaar Jo Spier (1900-1978) moeten staan. Een tekening van ‘juffrouw Bottenheim’ volgens het onderschrift, maar vanwege nog geldend auteursrecht kon de tekening helaas nog niet worden gebruikt. We zullen het hier moeten doen met een beschrijving ervan: achter een enorme stapel boeken gaat ‘juffrouw Bottenheim’ schuil, alleen haar rok en benen zijn zichtbaar. Spier heeft haar op deze wijze eigenlijk geïdentificeerd met de boeken waarvoor zij haar hele werkzame leven zorg droeg.

Of er een directe aanleiding voor de tekening is geweest is niet bekend, ook ontbreekt een jaartal. Wel weten we dat Jo Spier regelmatig in het Rijksmuseum was te vinden en daar tekende.
Wie juffrouw Bottenheim was is ook bekend, al zullen er steeds minder mensen zijn die een directe herinnering aan haar hebben. Juffrouw Bottenheim, voluit Marjorie Harriet Bottenheim is ruim 40 jaar werkzaam geweest in de bibliotheek van het Rijksmuseum en het Rijksprentenkabinet. Ze werd op 26 Juli 1896 in Hilversum geboren als dochter van de industrieel Jacob Bottenheim en diens tweede vrouw Minnie Samson. De muziekhistoricus S.A.M. Bottenheim (1880-1957 ) die na de oorlog o.a. werkzaam was als archivaris van het Concertgebouw, was haar halfbroer.

Vanaf eind 1915 was Marjorie Bottenheim werkzaam in de bibliotheek van het Rijksmuseum, als volontaire (vrijwilliger) wel te verstaan; in eerste instantie als assistente van bibliothecaris M.D. Henkel (1879-1944). Vrij spoedig werd zij ook secretaresse van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (een functie die zij overigens meer dan vijftig jaar zou vervullen). Een vaste aanstelling volgde in 1921. Haar werkzaamheden bestonden onder meer uit het bijhouden van de kaartcatalogus van de bibliotheek en het meewerken aan de voorbereiding van een gedrukte catalogus, een opzienbarend project in die tijd. Deze ‘Catalogus der kunsthistorische bibliotheek in het Rijksmuseum te Amsterdam’ verscheen tussen 1934 en 1936 in drie delen met een register als vierde deel. Ook het bijhouden van de aankoopadministratie van de snel groeiende bibliotheekcollectie behoorde tot haar taken. Bovendien initieerde zij acquisitie op ruilbasis, een manier van verwerven die naast de reguliere aankoop nog steeds bij de bibliotheek in gebruik is. Ze schreef tevens diverse inleidingen bij tentoonstellingscatalogi zoals: De verblijven der Nassau’s in de Nederlanden, Grafische almanak voor het jaar 1934 : met houtsneden van W.J. Rozendaal en Tentoonstelling van prenten en teekeningen uit den atlas betreffende zeden en gewoonten in Nederland.

Marjorie Bottenheim kreeg steeds meer verantwoordelijkheden binnen de organisatie van de bibliotheek en het prentenkabinet. Niet in de laatste plaats werd er speciaal op haar een beroep gedaan toen in 1939 de collectie van het prentenkabinet door de oorlogsdreiging geëvacueerd moest worden. Ook zijzelf moest onderduiken maar overleefde de oorlog.

Na de oorlog publiceerde zij meerdere keren in het Bulletin van het Rijksmuseum over verschillende aankopen (zie bij ‘Verder lezen’ hieronder).

Getuige de tekening van Jo Spier zal Marjorie Bottenheim binnen het Rijksmuseum bekend zijn geweest als ‘juffrouw Bottenheim’; een aanduiding die in ieder geval nu erg gedateerd klinkt. Het is echter te hopen dat zij in het collectieve geheugen van het Rijksmuseum en liefst ook daarbuiten, niet wordt vergeten en zeker verdient zij het genoemd te worden in het kader van de huidige aandacht en belangstelling voor het werk van vrouwen in de culturele sector.

Wie nieuwsgierig is geworden naar de tekening van Jo Spier kan een afspraak maken met de Studiezaal van de Rijksmuseum Research Library om het werk te bekijken.

Verder lezen

M.H. Bottenheim ‘Een bibliographische verwarring’ Bulletin van het Rijksmuseum 2 (1954), p. 93-95
M.H. Bottenheim ‘Keizerlijke en Koninklijke boekkunst in de eerste helft van de 16de eeuw’ Bulletin van het Rijksmuseum 4 (1956), p. 109-110
M.H. Bottenheim ‘Een Nederlandse versie van Leonardo da Vinci’s Trattato della Pittura ‘Bulletin van het Rijksmuseum 9 (1961), p. 26-29
Bij het afscheid van Mejuffrouw Bottenheim Bulletin van het Rijksmuseum 9 (1961), p. 154-155
K.G. Boon Majorie Harriet Bottenheim Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1986
J.F. Heijbroek ‘M.D. Henkel (1879-1944) : een vergeten hoofdstuk uit de geschiedenis van het Rijksmuseum ‘Boekenwereld : blad voor bijzondere collecties’ 33 (2017) nr 3 (bijlage Rijksmuseum Special) p. 24-28