Achter de schermen van Research Services wordt hard gewerkt om het informatiehart van het Museum kloppend te houden. Elke maand vertelt een medewerker van de afdeling over lopende projecten en actuele werkzaamheden

Door Madeleine Pfundt 

De aanschaf van boeken door middel van ruil heeft een lange traditie in de bibliotheek van het Rijksmuseum en gaat in ieder geval terug tot 1934. In dat jaar kreeg Marjorie Bottenheim (1896-1983), aanvankelijk assistente van de directeur van het prentenkabinet, M.D. Henkel (1879-1944), de leiding over de bibliotheek. Het boekenbudget was toen zeer klein maar door ruilovereenkomsten met andere museumbibliotheken te sluiten, wist Bottenheim de boekencollectie toch uit te breiden. Die manier van boeken verwerven wordt tot op de dag van vandaag gehandhaafd als volwaardig alternatief naast de reguliere acquisitie.

In Europa en de VS ontwikkelde het ruilverkeer tussen bibliotheken vanaf de tweede helft van de 18e eeuw; in eerste instantie ging het om ruil tussen de bibliotheken van wetenschappelijke genootschappen, die elkaar tijdschriften en verhandelingen stuurden. Een mooi voorbeeld van het uitwisselen van ‘data’ en het ‘delen van kennis’ ver voor het digitale tijdperk! In de loop van de 19e eeuw nam het ruilverkeer een hoge vlucht, niet in de laatste plaats door de inspanningen van de Franse acteur Alexandre Vattemare (1796-1864) die in Parijs een Amerikaanse bibliotheek van historische Amerikaanse  publicaties realiseerde en in 1839  tevens initiatieven nam voor de stichting van de Boston Public Library. Ook in de 20e eeuw zette de ontwikkeling van de interbibliothecaire ruil, met name in internationaal verband, zich voort.

De geschiedenis van de ruilactiviteiten van de bibliotheek van het Rijksmuseum is vanaf 1950 tot 1972 gedocumenteerd in de correspondentie van Marjorie Bottenheim en Else van der Vossen-Delbrück, die als opvolgster van Marjorie Bottenheim van 1961 tot 1988 ook het ruilverkeer voortzette. Daarna waren verschillende bibliotheekmedewerkers gedurende langere perioden verantwoordelijk voor de ruilactiviteiten van de bibliotheek. In dat verband moeten in ieder geval Marja Stijkel en Willem Ouwerkerk worden genoemd die tussen 1999 en 2011 de ruil onder hun hoede hadden. Door in die jaren nieuwe ruilcontacten aan te gaan en bestaande contacten te onderhouden, waren er in 2011, toen ik verantwoordelijk werd voor de ruil, zo’n 400 ruilpartners, vaste en incidentele. Velen van hen ontvangen het Rijksmuseum Bulletin in ruil voor hun periodieke publicaties. Een kleinere groep ontvangt alle uitgebrachte catalogi en ook  ‘Aziatische Kunst : mededelingenblad van de Vereniging van Vrienden der Aziatische Kunst’, wordt in het kader van een ruilovereenkomst naar een klein aantal (museum)bibliotheken verstuurd.

Daarnaast, en niet onbelangrijk is er de ‘doublettenruil’. Boeken waarvan meer dan één exemplaar in de bibliotheek aanwezig is worden via een online te raadplegen ruillijst aangeboden. Bij dit project, dat uitgaat van de Technische Universiteit van Kaiserslautern, zijn zo’n 200 bibliotheken betrokken, waaronder een groot aantal kunstbibliotheken in o.a. België, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en Zwitserland. De Rijksmuseum Research Library neemt sinds 2013 als enige Nederlandse bibliotheek aan dit omvangrijke ruilproject deel. De ruilcontacten die via deze lijst  ontstaan verrijken in belangrijke mate het ruilverkeer van onze bibliotheek. Samen met de publicaties die de reeds bestaande, reguliere en incidentele relaties sturen, wordt door deze, vaak nieuwe contacten, onze boekencollectie met zo’n 1.000 titels per jaar uitgebreid. Bovendien is het ruilverkeer ook een vorm van PR die behalve nieuwe contacten, vrijwel meteen ook tastbare resultaten oplevert. Laten we proberen de goede eigenschappen van deze erfenis uit het verleden niet uit het oog te verliezen, want van ruilen komt niet altijd huilen!

Verder lezen:
G.J. Koot en S. Scheltjens (2017),  ‘Chronologie. Van Bibliotheek naar Research Services’, Boekenwereld 33.

S.Scheltjens (2008) De erfenis van Vattemare. Ruilverkeer in kunstbibliotheken.