Aanwinstenblog 2022/19

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Met steun uit het receptuurboekenfonds heeft de Rijksmuseum Research Library een aantal bijzondere secreetboeken kunnen verwerven. Dit type boek met allerhande recepten was eeuwenlang erg populair, misschien wel vanwege de aantrekkelijke combinatie van de geheimen van de alchemie en de praktische toepasbaarheid daarvan in het dagelijkse leven. In de achttiende eeuw zien we subgenres ontstaan die toegespitst waren op het huishouden, de chemie of de botanie. Hoewel de boeken een algemeen karakter hebben en zich richten op een breed publiek, bevatten ze voor ons aanwijzingen over het gebruik van bijvoorbeeld lak, vernis, pigmenten, zeep, textiel, glas en metalen. Secreetboeken zijn dan ook een onmisbaar onderdeel in de collectie technische handboeken en receptuurboeken van de Rijksmuseum Research Library.

Secreetboeken

‘Secreti’ waren de veronderstelde geheimen van middeleeuwse alchemisten. Het was kennis die volgens de etymologie niet zonder meer voor iedereen beschikbaar was, maar in boekvorm wél breed verspreid kon worden. In de gedrukte secreetboeken van de zestiende en zeventiende eeuw kregen de verzamelingen recepten al snel een huishoudelijk karakter. Ze waren praktisch van opzet en bevatten technische aanwijzingen voor het maken van medicijnen, pigmenten, vernis, zeep en parfum. Sommige uitgaven waren thematisch georganiseerd, anderen alfabetisch, en soms ontbrak de logica volledig. In ieder geval voor de eenentwintigste-eeuwse lezer. Het recept voor het maken van ‘loodwit’ kon moeiteloos op dezelfde pagina staan als een kuur tegen hondsdolheid of een remedie tegen de pest.

Secreti van Piemontese

Een van de goedverkopende namen was Alessio Piemontese, het pseudoniem, zo wordt over het algemeen verondersteld, van de Venetiaanse humanist Girolamo Ruscelli (1500-1566). Zijn Secreti werd tot het einde van de achttiende eeuw uitgegeven. Over een periode van tweeënhalve eeuw zijn er meer dan honderd edities in een tiental verschillende talen verschenen. Piemontese beschreef in de inleiding van zijn Secreti hoe recepten een empirische basis hadden, wat tot op zekere hoogte als een voorafschaduwing van de wetenschappelijke revolutie van de zeventiende eeuw gezien kan worden. Naast een bron van praktische kennis, bieden de secreetboeken ons dan ook inzicht in hoe kennis geconstrueerd werd en wat wetenschap was.

Edities in het Rijksmuseum

In de bibliotheek van het Rijksmuseum waren reeds enkele Nederlandse en Italiaanse edities van de Secreti aanwezig. De twee edities die we recent aan de collectie van het Rijksmuseum toe hebben kunnen voegen, zijn respectievelijk een ongeïdentificeerde Italiaanse editie uit de tweede helft van de zestiende eeuw, en een Franse editie die in 1588 in Rouen is gedrukt. Beide exemplaren zien er enigszins gehavend uit, of anders gesteld, ze zijn intensief gebruikt. De Franse editie bevat een annotatie op het binnenplat waaruit op valt te maken dat het boek eind zeventiende eeuw nog dienst deed.

Huishouden

Over de Secreti van Alessio Piemontese is wel gezegd dat ze niets beter waren dan de kennis die een willekeurig oud vrouwtje in een dorpje op het platteland in haar hoofd had. Het klinkt als een veeg uit de pan, maar wellicht is het juist een aanbeveling. In het verlengde van de secreetboeken ligt namelijk het genre van de huishoudkundige handboeken. Een populair voorbeeld is de in 1709 verschenen Dictionnaire œconomique van de Franse landbouwkundige Noel Chomel (1633-1712). Gedurende de hele achttiende eeuw verschenen er nieuwe uitgaven van dit werk, ook in het Nederlands. Begin negentiende eeuw bracht Johannes Allert in Amsterdam een nieuwe Nederlandse vertaling op de markt, verkort in vier delen onder de titel Huishoudkundig handboek. Deze editie hebben we recent toe kunnen voegen aan de collectie van de Rijksmuseum Research Library.

Hoewel de meeste recepten in deze huishoudelijke handboeken ver verwijderd zijn van de verfreceptuurboeken in onze collectie, zijn er verspreid door het boek bekende en minder bekende recepten en methodes te vinden die ter vergelijking zonder meer interessant zijn. Om een relatief bekend voorbeeld te nemen, bij het uitgebreide lemma ‘eij’ lezen we onder meer: ‘Het eijwit heeft ook zijn gebruik in de schilderkonst, want men maakt er goed temperatuur-water van, voor waterverf; men gebruikt het ook tot lijmen van papier en gebrooken porcelein, enz.; men glanst ‘er ook de schilderijen en andere dingen mede’.

Apothekerskunst

Een andere variant op het genre van de secreetboeken zijn de praktische handboeken voor de apotheker, en ook daarvan hebben we recent een titel aan de collectie toe kunnen voegen. Pharmacia Galenica & chymica, dat is Apotheker ende alchymiste ofte distilleer-konste werd in 1657 uitgebracht ‘tot onderwijsinge der apothekers’. Het boekje begint met een overzicht van bomen, heesters en kruiden, en de verschillende toepassingen die zij hebben, maar behandelt ook uitgebreid de kunst van het destilleren.

De apothekersleerling die in zijn studie richting het eind van het boek kwam, las onder meer een ‘remedie voor geswollen knieen, namentlijck als dit komt van het knielen’ en ‘een maniere om de pleuris te genesen’, om twee bladen verder te lezen hoe hij ‘rooden inct’, ‘gecouleurde waters’ en ‘geel vernis’ moest maken.’

Praktijkonderzoek

Recepten gingen ogenschijnlijk alle kanten op, maar misschien zijn ze juist daarom zo’n goede cultuurhistorische bron. Ze reflecteren wat kennis was en hoe dit voor een breed publiek praktisch toepasbaar werd gemaakt. Een van de grote wensen van veel gebruikers van onze collectie is dan ook om empirisch onderzoek te verrichten – werkten de recepten uit de boeken van Piemontese en anderen nu echt, en kon je er zonder specifieke voorkennis mee aan de slag? Volgens Piemontese had hij alleen gepubliceerd wat getest en bewezen was, maar vijf eeuwen later zou ik dat graag nog eens in de praktijk herhaald zien!

Genoemde aanwinsten

Chomel, Noel, Huishoudkundig handboek voor den stedeling en landman. 4 dln. (Amsterdam: J. Allart, 1800-1803). Plaatskenmerk 348 A 9-12.

Pharmacia Galenica & chymica, dat is Apotheker ende alchymiste ofte distilleer-konste: begrijpende de beginselen ende fondamenten der selver. Verdeylt in acht boecken, tot onderwijsinge der apothekers / Door een liefhebber derselver konste [= Jan Bisschop?] (t’Amsteldam: by Johannes van Ravesteyn, 1657). Plaatskenmerk  347 C 16.

Piemontese, Alessio, De secreti del reverendo donno Alessio Piemontese (2nd half 16th century?). Plaatskenmerk 347 C 26.

Piemontese, Alessio, Secrets dv seignevr Alexis Piemontois (A Roven: chez Thomas Mallard, 1588). Plaatskenmerk 347 C 27.