Aanwinstenblog 2022/20

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Het Rijksmuseum heeft het afgelopen jaar een zeer complete reeks van weekblad Het Leven Geïllustreerd mogen ontvangen uit de nalatenschap van Bennie Tomassen. Het in Amsterdam uitgegeven weekblad Het Leven was een van de eerste geïllustreerde publiekstijdschriften van Nederland. Tussen 1906 en 1941 verschenen wekelijks nieuwe afleveringen, rijk geïllustreerd en met een sensationele inhoud. Waar de techniek van die tijd het nog niet mogelijk maakte om foto’s snel en in grote oplage via de dagelijkse kranten af te drukken, hadden weekbladen die mogelijkheid wel. Tijdschrift Het Leven geeft op die manier een prachtig fotografisch tijdsbeeld van de eerste helft van de twintigste eeuw. Met dank aan het jarenlange speurwerk van de heer Tomassen beschikt het Rijkmuseum nu over een nagenoeg complete set.

Persfotografie

Waarom een weekblad als Het Leven bijzonder is, zie je pas als je kijkt naar de dagbladen uit dezelfde tijd. In een beroemde timelapse van Josh Begley zijn alle voorpagina’s van de New York Times achter elkaar geplaatst. Als je alle pagina’s vanaf 1852 in minder dan één minuut voorbij ziet trekken, zie je dat er gaandeweg steeds meer en steeds grotere foto’s in de kranten verschenen. Het nieuws werd in de dagbladen steeds visueler gepresenteerd. In Nederland was dat niet anders, zo blijkt uit een vergelijkbare timelapse die de KB voor een drietal kranten uit Delpher heeft uitgevoerd. Tot aan de Eerste Wereldoorlog verschijnen er nauwelijks foto’s op de voorpagina, daarna neemt de hoeveelheid beeldmateriaal gestaag toe. Na de Tweede Wereldoorlog zijn er nagenoeg geen voorpagina’s zonder foto’s meer te vinden.

De reden voor de langzame intrede van de fotografie in de dagbladen was zowel praktisch als technisch van aard. Pas rond de eeuwwisseling kwamen er lichtere en handzamere camera’s op de markt, waardoor het makkelijker werd om ter plaatse foto’s van actuele gebeurtenissen te maken, maar vervolgens moest je de foto ook nog eens tijdig op de redactie zien te krijgen om het actuele nieuws er mee te kunnen illustreren. Daarbij was de techniek om foto’s snel in grote oplagen in de krant te reproduceren weliswaar sinds het eind van de negentiende eeuw beschikbaar, maar het duurde even voor het op grote schaal werd geïmplementeerd. Voor veel dagbladen was het een forse investering. Bovendien bestond er bij een deel van de pers weerstand tegen het gebruik van foto’s bij het nieuws. Het werd in sommige kringen ‘niet chique’ gevonden.

Het Leven

Geïllustreerde tijdschriften als de Katholieke Illustratie, Eigen Haard, De Spiegel en later ook Panorama trokken al eerder een groot publiek met fotoreportages. Het in 1906 opgerichte tijdschrift Het Leven paste in deze traditie, maar wist zich al snel te onderscheiden van de concurrenten. Het Leven was niet gebonden aan een specifieke zuil en had een eigen journalistieke benadering. Journalisten gingen regelmatig undercover en werkten met een verborgen camera om sociale misstanden aan de kaak te stellen. De toon was wat agressiever dan die van concurrerende bladen. Het blad had een duidelijk antiautoritaire signatuur, reportages over misstanden gingen vaak vergezeld van een oproep om er iets aan te doen. Met politici en de politie werd regelmatig de spot gedreven.

De onderwerpen besloegen een breed scala aan serieuze gebeurtenissen en curieuze nieuwsfeiten: de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog stonden naast een reportage over een tochtje aan boord van een zeppelin, een artikel over de lelijkste man van Engeland, de grootste en de kleinste man van Amerika – alles met foto uiteraard – een treinongeluk, de eerste steenlegging bij het Vredespaleis, de wereldkampioenschappen dernyrijden, of een geruchtmakende moordzaak die het land bezighield. Befaamd waren ook de zomernummers met badpakkenreportages, die een garantie op hoge verkoop vormden.

Het Einde

Aan het eind van de jaren dertig drong ook de opkomst van Hitler en het nazisme door tot Het Leven. Na de Duitse inval in mei 1940 werden de Joodse medewerkers ontslagen om een Duits publicatieverbod te voorkomen. De daaropvolgende afleveringen roepen een bijzonder ongemakkelijk gevoel op, met fotoreportages onder koppen als ‘Een nieuwe tijd is aangebroken, rust in Nederland’ en ‘Stoer, gebruind en vol vertrouwen: Schitterende uitrusting der Duitsche weermacht’. Een jaar later werd het blad alsnog verboden door de bezetter. Het antiautoritaire verleden van het blad botste te zeer met de nieuwe tijd die ze eerder zelf nog hadden verwelkomd.

Schenking en Amandelbomen

De schenking die het Rijksmuseum heeft ontvangen, betreft 94 delen met ingebonden afleveringen, en vele honderden losse nummers in de oorspronkelijke omslagen. Over het algemeen in goede staat, wat betekent dat de collectie niet alleen bruikbaar is als naslagwerk in de bibliotheek, maar ook zonder veel moeite op zaal getoond zou kunnen worden. In de collectie van het Rijksmuseum waren al verschillende losse nummers opgenomen, met de nu binnengekomen schenking is er sprake van een nagenoeg complete reeks.

De collectie is in een periode van decennia samengebracht door Bennie Tomassen uit Wehl. Hij spaarde kosten nog moeite om ontbrekende afleveringen te vinden en hield bovendien in een schriftje bij welke artikelen hem zelf interesseerden. Na zijn overlijden nam de familie contact op met het Rijksmuseum en dat was niet toevallig. Bij een eerder bezoek aan het museum was de familie gegrepen door de fraaie amandelbomen in de tuin, waarna zij met verschillende medewerkers van het museum in contact zijn geweest over deze boompjes. Inmiddels groeien er drie boompjes in Wehl. Toen de familie een goed onderkomen voor Het Leven zocht, informeerden zij langs de weg van de amandelboompjes of het Rijksmuseum interesse zou hebben.

Genoemde aanwinst

Het leven. Geïllustreerd 94 banden + losse afleveringen (Amsterdam: Schwartz en Co., 1906-1941). Uit de nalatenschap van Bennie Tomassen, Wehl.

Verder lezen

Joan Hemels en Renée Vegt, Het Geïllustreerde Tijdschrift in Nederland; Bron van kennis en vermaak, lust voor het oog; Bibliografie, deel 1: 1840-1945, Amsterdam 1993

Flip Bool, Gerrit Jan de Rook (red.), Het Leven 1906-1941; een weekblad in beeld, serie Massacultuur, Den Haag 1981

Reijer Blankenspoor (red.), Het Leven in de crisisjaren 1929-1939; Actueel historisch album met meer dan 300 foto’s uit het Geïllustreerd weekblad ‘Het Leven’, Amsterdam z.j.

Zie ook: “Fotocollectie Het Leven (1906-1941) > Het Leven Geillustreerd (1906-1941)” in Het Geheugen van Nederland, [Online]