Door Karin de Vries
Medewerker Studie- en Leeszaal, Rijksmuseum

Iedereen kijkt anders naar een boek. De een focust alleen op de inhoud van de tekst en de ander ziet een boek als één groot kunstwerk. Zo ben ik vooral geïnteresseerd in de vervaardiging van een boek en de totstandkoming van de teksten en afbeeldingen. Welke gereedschappen komen er allemaal bij kijken? En hoe lang duurt het wel niet om een prachtig gedecoreerde band te vervaardigen? Vragen zoals deze stel ik mijzelf dagelijks gedurende mijn werkzaamheden in de Leeszaal van het Rijksmuseum. Er komen veel interessante boeken voorbij en de meest interessante zijn misschien wel die boeken waar ik voorheen juist niet bij stil zou staan. Daarnaast heb ik de mogelijkheid om naar hartenlust door de vele boeken te snuffelen, op zoek naar wat mijn oog als intrigerend ervaart. Graag zou ik er één willen uitlichten, die vanwege zijn bijzondere vakmanschap een absoluut topstuk is: de handgekleurde Van Santen Bijbel – een Statenvertaling uit 1682, uit de collectie van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (KOG). Niet zomaar een huis-tuin-en-keuken-bijbel dus; dat blijkt al bij een eerste oogopslag!  

Beschrijving bijbel

De bijbel is vrij groot (circa 60 x 40 x 20 cm), zwaar en bevat vele prachtige kaarten en etsen die met de hand gekleurd zijn door Dirck Jansz van Santen (1637–1708), de meest beroemde ‘inkleurder’, ook wel afzetter genoemd, van de zeventiende eeuw – vandaar ook de naam ‘Van Santen Bijbel’ (afb. 2 en 3). Daarnaast wordt de bijbel opgeborgen in een notenhouten kist, die op maat is gemaakt voor dit specifieke object. Als kers op de taart bevat de bijbel zilveren boeksloten (afb. 4). Als voormalig goud-, zilver-, ijzersmid en metaalrestaurator zijn de zilveren boeksloten voor mij het meest bekend. Mijn arbeidershandjes gaan kriebelen bij het aanzicht en in mijn gedachten komen de volgende vragen voorbij: Waar is het gemaakt? Wanneer is het gemaakt? En door wie? Hoe is het gemaakt? Is alles origineel? Wat is de conditie? Wat zeggen de krassen, deuken, solderingen over zijn levensloop? Bij verder kijken valt mij op dat de randen van het papier met goud zijn bekleed. Wat glimt het erg mooi; er zijn zichtbaar kosten nog moeite gespaard voor deze bijbel.

Het leer

De band van het boek is van zwart leer. Op het eerste gezicht leek het ‘normaal’ kalfsleer, maar na een nauwkeurige inspectie kon geconstateerd worden dat de structuur te afwijkend is. Later werd gesuggereerd dat het wellicht segrijn oftewel haaien- of roggenleer is. Als ik goed kijk, vermoed ik dat het andersoortig leer betreft. De structuur van roggeleer bestaat namelijk uit ronde bobbeltjes (afb. 5). De leerstructuur van deze bijbelband is echter verschillend: het zijn allerlei grillig gevormde bobbels en niet de mooie ronde bobbeltjes zoals bij het roggenleer (afb. 6).

Desondanks vind ik het leer van de bijbelband nog steeds erg mooi (afb. 7). Zou het imitatie roggenleer zijn? Dat vind ik een intrigerend concept, want hoe maak je dat dan? Bijvoorbeeld door zand of een plaat met deze structuur in een pers te verwerken tijdens het productieproces? Dat zou wel erg arbeidsintensief zijn. Hoe imitatie roggenleer werkelijk gemaakt wordt is mij nog onbekend.  

Afb. 5 Foto auteur, Een close-up van  roggenleer
Afb. 6 Foto auteur, Een close-up van het leer van de bijbelband
Afb. 7 Foto auteur, voorzijde van de bijbel

De platen en kleuren

Dat het ontzettend veel tijd kost om de platen te kleuren, daar kan iedereen zich wel een voorstelling bij maken. Maar hoeveel tijd er gaat zitten in het vervaardigen van de gouden papierranden, dat lijkt mij wat moeilijker in te schatten. Als goudsmid heb ik het nooit gedaan, maar ik heb wel bladgoud in mijn handen gehad. En dat is dun! Het is nog dunner dan aluminiumfolie, zo’n 0,1 micrometer. Je kunt niet bewegen of ademen, want dan frommelt het gelijk op en met pech ligt het gelijk in stukken en krijg je de delen niet meer van elkaar. Het is dus echt een kunst om het goud op de papierranden aan te brengen en je hebt vooral stabiele handen nodig.

Ornamenten

Gezien de zorgvuldigheid waarmee de bijbel vervaardigd is, vraag ik mij af of er een diepere betekenis aan verschillende elementen van de bijbel ten grondslag ligt. Neem bijvoorbeeld het zilveren, gegraveerde ornament in het midden van de voorzijde van de bijbelband. Het zilveren ornament heeft een hartvorm met erboven iets dat lijkt op een waaier. Afgebeeld is een dame met een kroon en een scepter op een soort troon, waarvan de zijkanten lijken op grafstenen of wellicht op de Tien Geboden (afb. 8). Wat de precieze betekenis is van deze elementen is mij nog onduidelijk, maar mocht je als lezer een idee hebben dan houd ik mij aanbevolen.

Keurmerken

Op één van de zilveren sloten ontdekte ik vier kleine merkjes die in het zilver zijn geslagen (afb. 9). Het zijn zogenaamde keurmerken, die ons iets vertellen over de herkomst van het zilverbeslag. Het gaat om de volgende keurmerken: 

1. Helemaal links is een schild te zien waarin, als je goed kijkt en met een beetje fantasie, een klimmende leeuw met de poten naar links te zien is met erbovenop een kroon. De aanwezigheid van dit teken geeft aan dat het materiaal werkelijk zilver is.
2. Midden bovenin is een cirkelvormige cartouche te zien met de hoofdletter ‘W’ erin. Dit is een jaarletter en staat voor het jaar 1683.
3. Onder de “W” is een andere keur te zien. Deze is vrij onduidelijk en is waarschijnlijk het meesterteken. Dat is een keurmerk waaraan je de goud- of zilversmid kan herkennen. Dit teken komt ook voor op de andere delen van de scharnieren. Ze zijn allen in wisselende condities. Helaas heb ik (nog) niet kunnen achterhalen wie de desbetreffende smid is.
4. Helemaal rechts is het stadskeur van Amsterdam te zien: drie Andreaskruizen in een schild met een kroontje erboven.

In de Rijksmuseum Research Library heb ik een publicatie gevonden over keurmerken en hun betekenissen, genaamd Goud- en zilvermerken van Voet. In deze publicatie vond ik de betekenissen van bovenstaande keurmerken (afb. 10). De combinatie van deze drie merken vertelt ons dus dat het beslag in 1683 in Amsterdam is vervaardigd.

Tot slot

Ik zou graag zeeën van tijd willen hebben om al mijn onbeantwoorde vragen verder te verkennen en nog meer te weten te komen over de handgekleurde Van Santen Bijbel. Telkens wanneer ik een oud en bijzonder object zie, is dat een bevestiging voor mij hoe bijzonder het is dat de mens destijds dingen kon vervaardigen zonder al onze kennis over chemie en techniek en toch een heel mooi resultaat kon behalen. Daarbij is het bewonderingswaardig dat een persoon zoveel tijd aan de vervaardiging van één object wil besteden.

Mochten er lezers zijn die antwoorden hebben op de vragen in deze blogpost, dan nodig ik u van harte uit deze te delen via studiezaal@rijksmuseum.nl t.a.v. Karin de Vries.

Genoemde bibliotheekitems

Handgekleurde Van Santen Bijbel

Biblia, dat is De gantsche H. Schrifture, vervattende alle de canonijcke boecken des Ouden en des Nieuwen Testaments. Te Dordrecht: by Hendrick en Jacob Keur, en T’ Amsterdam by Marcus van Doornick in compagnie, 1682.

Statenvertaling. Bevat zes kaarten. Bevat tevens een toegevoegde serie platen door Jan Luyken, afkomstig uit P. Cunaeus, De republyk der Hebreen, 1683. Alle platen handgekleurd door Dirck Jansz van Santen [KOG Hs 102]
Bibliografische referentie: https://data.cerl.org/stcn/056055463

Gans, L.B.,Goud- en zilvermerken van Voet, Amsterdam: Premsela & Hamburger, 2014 [S Goud 2014]

Citroen, K.A., Amsterdamse zilversmeden en hun merken, Amsterdam, 1975 [S Goud 1975]