Schenking van een vroege Nederlandse krant en andere efemere publicaties

Aanwinstenblog 2024/05

Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties

Nederland heeft een bijzonder rijke geschiedenis op het gebied van nieuws en kranten. De oudste krant ter wereld, als we voorbijgaan aan ingewikkelde definitiekwesties, is de Courante uyt Italien, Duytslandt, &c. Het enige nog bestaande exemplaar van de vroegste uitgave van deze krant uit juni 1618 is te vinden in de Kungliga Biblioteket in Stockholm. Kranten uit de eerste helft van de zeventiende eeuw zijn relatief zeldzaam, zeker voor zover ze niet al lang in de depots van bibliotheken en musea liggen. Het was dan ook bijzonder dat de Rijksmuseum Research Library eerder dit jaar een exemplaar uit 1633 kreeg aangeboden, als onderdeel van een schenking van Tineke Mertens, met daarbij nog veel meer curieus drukwerk. Hoog tijd om deze schenking eens nader te bekijken, en daarbij te reflecteren op de vraag welke plaats dergelijk ‘efemeer’ materiaal in een bibliotheekcollectie inneemt.

Tijdingen uyt verscheyden quartieren, 1633. No. 24.

Tijdingen uyt verscheyden quartieren

De krant uit de schenking betreft een exemplaar van Tijdingen uyt verscheyden quartieren, meer precies nummer 24 uit 1633. Deze krant verscheen voor de eerste maal in 1619, dus zeer kort na de ons bekende oudste krant, en verscheen wekelijks tot 1671. Hij werd uitgegeven door Broer Jansz (1579–1652), een bekende Amsterdamse uitgever en pionier in de wereld van nieuwspublicaties. Naast uitgever van kranten, maakte hij naam met verschillende soorten klein drukwerk, zoals almanakken en liedboekjes. Wij kennen hem in het Rijksmuseum ook als de uitgever van twee publicaties over de Oriënt, die in ons exemplaar zijn samengebonden met de eerste Nederlandse vertaling van de Koran uit 1641.

Historie, van den oorsprongh, geslacht, geboorte, opvoedinge, en leere des grooten valschen propheets Mahomets: als mede hoe hy sijn secte onder de menschen gestroyt, en van die aengenomen is, en wat eynde hy selfs genomen heeft, t’Amsterdam, Broer Jansz, 1640

De persoon Broer Jansz was voor ons ook de belangrijkste reden om een exemplaar van Tijdingen uyt verscheyden quartieren op te willen nemen. Andere instellingen, met name de KB, verzamelen kranten op een systematische manier en stellen die beschikbaar via het onvolprezen platform Delpher. Wij nemen genoegen met een enkel exemplaar dat illustratief is bij andere items in de bibliotheekcollectie, zoals de Koran, of hoe bijvoorbeeld het nieuws van de dertigjarige oorlog de zeventiende-eeuwse Nederlandse huiskamers binnenkwam.

De krant bestaat uit niets meer dan één blad dat aan de voor- en de achterkant is bedrukt. Als we kijken naar de tekst, dan valt zowel de geografische verdeling van het nieuws op (‘uit Rome, uit Danzig, uit Augsburg’, etc.), de snelheid waarmee het nieuws Amsterdam wist te bereiken, als ook de ogenschijnlijke onbenulligheid ervan. Zo is in Rome een koperen kist met een goudschat van honderden jaren oud gevonden, en is het nieuws uit Danzig dat terugkerende Poolse soldaten de Spaanse ambassadeur en zijn gevolg hebben beroofd, of zoals het in de krant staat ‘tot op het naeckte hemd toe uytgheschuddet hebben’ waardoor zij nu ‘brageren’, oftewel opgetooid zijn in Spaanse kledij.

Boekhandelscatalogi

Hoewel de door Broer Jansz uitgegeven krant voor ons de voornaamste aanleiding was om deze schenking met veel dank te aanvaarden, bevatte de collectie andere efemere publicaties die zeer op zijn plaats zijn in de collecties van de Rijksmuseum Research Library. Zo zijn er een aantal onbekende gedrukte catalogi van de Utrechtse boekhandelaar Jacob van Poolsum, met in de marge handgeschreven prijzen. Hoewel de Rijksmuseum Research Library vooral bekend staat om de (deels geannoteerde) collectie van 130.000 veilingcatalogi, zijn er ook verschillende handelscatalogi te vinden.

Boekhandelscatalogi van de Utrechtse boekhandelaar Jacob van Poolsum. 1: Catalogus van verscheyde sorteringen, soo Latynse, Fransche, als Nederduytsche boeken, die te bekomen zijn by Jan Jacob van Poolsum, boekverkoper tot Utrecht. 2: Catalogus van boeken, die by de weduwe J.J. van Poolsum, boekverkoopster in Utrecht, onder veele andere gedrukt, of in getalle te bekomen zyn, met desselfs pryzen voor boekverkopers.

Curieus is voorts een advertentie voor de uitgave van Jan Wagenaar’s Beschryving van Amsterdam. Jan Wagenaar (1709-1773) was de schrijver van Vaderlandsche historie, het geschiedwerk dat een eeuw lang mateloos populair was. Later kwam hij in dienst van de stad Amsterdam, als schrijver van de Amsterdamsche Courant, vervolgens en van het standaardwerk Amsterdam, in zyne opkomst, aanwas, geschiedenissen. Na zijn dood werd dit verkort uitgegeven als Beschryving van Amsterdam.

Recepten

In de collectie vinden we verder een aantal bladen manuscript, ogenschijnlijk uit de achttiende eeuw, met recepten. In een bibliotheek waar de receptuurboeken de kern van de bijzondere collecties vormen, is dat natuurlijk al snel op zijn plaats. Het zijn echter voornamelijk huishoudelijke recepten, uiteenlopend van het maken van lak tot aan het maken van pruimencompote, en een middel voor het verwijderen van rupsen uit de bomen. Het bundeltje recepten wordt overigens vooraf gegaan door een papiertje met de weinig hoopvolle titel ‘Oude recepten zonder waarde’.

Een verzameling van 9 bladen: handgeschreven huishoudelijke achttiende-eeuwse recepten in verscheidene handschriften

Efemera

Deze kleine collectie efemeer materiaal is organisch bijeen gebracht door de heer B.F.C. Mertens, zonder dat er sprake is van een duidelijke inhoudelijke samenhang. Hij verzamelde simpelweg wat hij leuk vond, en zijn erfgenamen laten dit efemere drukwerk nu aan ons na. De term ‘efemeer’ gaat op het Griekse ephèmeros, en wil zoveel zeggen als ‘kortstondig, of één dag durend’. Efemere publicaties zijn over het algemeen dus de publicaties waarvan het nooit de bedoeling was dat ze lang zouden overleven.

Wat er nu precies wel en niet in deze categorie valt, daar zijn academische discussies over te voeren, maar waarom zouden wij het in de bibliotheek op willen nemen? Om kort te zijn, we verzamelen ze als bibliotheek niet systematisch, maar als het raakt aan andere elementen in de collectie, zoals in het geval van de krant, de catalogi of de recepten, dan hebben we natuurlijk goede redenen om een uitzondering te maken. Het gaat bijna zonder uitzondering om zeldzame, of zelfs unieke publicaties, of handschriften, die niet alleen documentair interessant zijn maar ons een kortstondige blik op een verloren wereld gunnen.

Aanwinsten

1. Tijdingen uyt verscheyden quartieren, 1633. No. 24.
2. Advertentie voor de uitgave van Jan Wagenaar’s Beschryving van Amsterdam. Amsterdam : Pieter Meijer, 1774.
3. Catalogus van verscheyde sorteringen, soo Latynse, Fransche, als Nederduytsche boeken, die te bekomen zijn by Jan Jacob van Poolsum, boekverkoper tot Utrecht. Boekverkoperscatalogus met ms annotaties
4. Catalogus van boeken, die by de weduwe J.J. van Poolsum, boekverkoopster in Utrecht, onder veele andere gedrukt, of in getalle te bekomen zyn, met desselfs pryzen voor boekverkopers. Boekverkoperscatalogus met gedrukte prijzen.
5. Nicolaas Muys van Holy ,Karakter van een’ rechtvaerdigen rechter. t’Amsterdam, gedrukt by Assuerus Lansvelt, 1707.
6. ‘Oude recepten’. 9 bladen met (huishoudelijke) recepten, uiteenlopend van lak tot het maken van pruimencompote.
7. Remedie voor menschen en beesten, die van raasende honden gebeeten syn. t’Arnhem, by de wed: van H: van Goor,  1761?.
8. Manuscript: 16^e-eeuwse tekst op perkament
9. Int iaer M.D.xlvi. [1546] is tot Antwerpen, Ghent en[de] Brugge ghepubliceert, so wie xxv. vierendeel rogghe binnen een vande voorschreuen steden te coop brachte … [Plano over de prijs van rogge].
10. Les virtvs de l’agnvs dei. A Rome, chez l’imprimeur de la chambre apostolique
11. Gebesoigneerde van de extraordinaris beschryving, van de […] burgermeesteren […] der stad Utrecht, ter afdoening van de […] poincten van bezwaren. 1785.
12. Manuscript, 2 pag., over burgemeester Gerbrand Pancras, getekend Amsterdam, 20 aug. 1708.

Verder lezen

Arthur der Weduwen, Dutch and Flemish newspapers of the seventeenth century, 1618-1700. Leiden ; Boston : Brill, 2017. Library of the written word ; volume 58 | Library of the written word. The handpress world ; volume 43.