De Metamorphosen in de uitgave uit 1563 met houtsneden van Virgil Solis

Aanwinstenblog 2024/06

Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties

Hoeveel Ovidiussen passen er nog op de plank in de depots? Het voelt als een variant op de vraag ‘hoeveel engelen er kunnen dansen op de punt van een naald?’ maar in de Rijksmuseum Research Library begint het zo stilaan een legitieme vraag te worden. De collectie is deze maand verrijkt met een prachtexemplaar van Ovidius Metamorphosen van de editie die in 1563 in Frankfurt werd uitgegeven. Het is een aanvulling op de tientallen andere edities die reeds in huis zijn, maar wetende hoezeer het werk van Ovidius verknoopt is met de kunstgeschiedenis, is er natuurlijk altijd ruimte voor meer exemplaren.

Ovidius’ Metamorfosen

Publius Ovidius Naso (43 v. Chr. – 17 na Chr.) is een van de canonieke dichters uit de Romeinse tijd. Zijn poëzie staat bekend om zijn speelse en vernieuwende karakter, het bekendste werk van zijn hand is de Metamorphosen. In dit mythologisch, genre-overstijgend epos worden de schepping en geschiedenis van de wereld verhaald volgens de Griekse en Romeinse mythologie.

Metamorphosen heeft grote invloed gehad op de renaissancistische literatuur en schilderkunst, niet in de laatste plaats omdat het eeuwenlang als lesmateriaal gebruikt is. Bij het Schilderboek van Carel van Mander, verscheen bijvoorbeeld met een afzonderlijke titelpagina een Uytlegghingh op den Metamorphosis. En een zeer vroege Nederlandse uitgave van de Metamorphosen in de collectie van de Rijksmuseum Research Library, vermeldt op de titelpagina de aanbeveling ‘seer nut voor poëten selversmeden, beeldhouwers, schilders’.

Een wandeling door de zalen van het Rijksmuseum levert dan ook tientallen voorbeelden op van directe verbanden met de Metamorphosen, van Goltzius’ Vertumnus en Pomona tot de De roof van Europa door Nicolaas Verkolje, en van een bokaal die is versierd met taferelen uit de Metamorphosen tot een serie wandtapijten met voorstellingen die ontleend zijn aan Ovidius’ werk.

Edities

De Metamorphosen zijn vanaf de vijftiende eeuw steeds opnieuw uitgegeven, becommentarieerd, geïnterpreteerd en geïllustreerd. Alleen in Nederland zijn er in de vroegmoderne tijd al tientallen edities te identificeren, elders in Europa was dat niet anders. De eerste uitgave in Nederlandse vertaling stamt uit 1552 en is van Johannes Florianus. Deze was zeer invloedrijk en werd tot in de zeventiende eeuw opnieuw uitgegeven. Tegelijk waren er ook tal van Franse, Duitse en Italiaanse uitgaven in omloop.

Slechts een deel van de uitgaven is geïllustreerd, maar de verschillende verbeeldingen van de Metamorphosen zijn eindeloos gekopieerd en onderdeel geworden van een lange iconografische traditie. Tot de bekende verbeelders van het werk van Ovidius horen onder meer Bernard Salomon, Antonio Tempesta, Pieter van der Borcht en Crispijn van de Passe. Zowel in de prentcollectie als de bibliotheek van het Rijksmuseum zijn van deze kunstenaars voorbeelden te vinden van de verbeelding van de Metamorphosen.

Virgil Solis

Het boek dat we recent aan de collectie toe hebben kunnen voegen, is een exemplaar van de editie die in 1563 werd uitgegeven in Frankfurt. Het is de eerste uitgave met de illustraties van Virgil Solis (1514-1562). Hij was een kunstenaar uit Neurenberg van wie veel gravures ook separaat verkocht werden. Hij maakte echter ook verschillende series houtsneden als boekillustratie. De houtsneden voor de Metamorphosen kopieerde hij weliswaar deels van Bernard Salomon, maar hij werd geroemd om de nauwkeurige details en een duidelijke verhalende stijl, waarmee hij de mythen van Ovidius toegankelijk maakte voor een breed publiek. Ze werden ook na zijn dood nog decennialang gebruikt in een groot aantal edities.

Aantrekkelijk exemplaar

Niet alleen is de Rijksmuseum Research Library een prachtige editie van de Metamorphosen rijker, het betreft ook nog eens een zeer begeerlijk exemplaar. De houtsneden zijn buitengewoon goed en diep afgedrukt en het boek is in goede staat. Het is in de negentiende eeuw opnieuw gebonden in rood marokijn met subtiele decoraties. De sneden zijn rood en versierd met vergulde kruisjes. Is dat een verwijzing naar de sterren in de eerste houtsnede, horende bij het verhaal van de schepping van de wereld?

Het boek bevat een ex libris van John Postle Heseltine (1843-1929), de kunstverzamelaar van wie in 1913 een deel van zijn Rembrandt-tekeningen werd geveild bij Frederik Muller. Later kwam het boek in bezit van een zekere Hermann Funke, waarschijnlijk betreft dit de classicus (1938-2015). Op de titelpagina is nog een (zeventiende-eeuwse?) naam doorgehaald, en aan de kop van de pagina is een mogelijk nog vroegere naam weggeknipt. Wat nog leesbaar is, is ‘Sum Gy…’, oftwel ‘Ik ben [van] …’.

Zo zijn niet alleen het aantal verschillende exemplaren en edities van Ovidius’ Metamorphosen op de plank van belang, maar ook de rijke geschiedenis van vorige eigenaren. Hoeveel Ovidiussen er nog bij passen op de plank, is een kwestie van meten. Maar voor elk van de exemplaren die we al hebben, is er ook nog een wereld aan verhalen te ontdekken.

Genoemde aanwinst

Ovidius, Metamorphoses. Studio per J. Sprengium. Impressum Francofurti : apud Georgium Corvinum, Sigismundum Feyerabent, & hæredes Wygandi Galli, 1563. [12], 178, [1] leaves.

Woodcut printer’s mark on title-age and at the end, & 178 half-page woodcuts by Virgil Solis. Bound in 19th cemtury full red morocco with raised bands, decorated gilt spine, gilt fillet borders on both sides, all edges red and decorated with gilt crosses. Ex libris I.P. Heseltine; stamp of Hermann Funke. Rijksmuseum Research Library, In progress.

Op de hoogte blijven over nieuwe aanwinsten? Abonneer je op de blog via onderstaande link: