The Art of Information

Zwevende paarden in de collectie van het Rijksmuseum

25 juli 2024

Door Joëlle Daems, Informatiespecialist Studie- en Leeszaal

De zomertentoonstelling Stop Motion in het Rijksmuseum richt zich op vroege foto’s van bewegende dieren en mensen: galopperende paarden, vliegende vogels en schermende figuren. In die tijd was dit nieuwe en spannende informatie, want deze foto’s legden iets vast dat mensen niet met hun eigen ogen konden zien. Stop Motion toont ook de invloed van deze ontdekkingen op de kunstgeschiedenis en de populaire cultuur. De collecties van het Rijksprentenkabinet en de Research Library zijn ruim vertegenwoordigd: je kunt fotoafdrukken, prenten, tekeningen en boeken bewonderen.

Lange tijd was het een mysterie hoe een galopperend paard beweegt. Blijft er altijd een been in contact met de grond of zweeft het paard? Mensen konden het niet waarnemen, waardoor rennende paarden meestal werden geschilderd met vier gestrekte benen los van de grond. Zie bijvoorbeeld deze prenten en tekeningen uit de collectie van het Rijksprentenkabinet, die dateren van de 16e tot en met de 19e eeuw.

Karl Loeillot-Hartwig (naar Carle Vernet), Galopperend paard in landschap, lithografie, 1820-1851, RP-P-1905-6312
Jules Marie Desandré, Dame op een op hol geslagen paard, toonlithografie, 1840-1870, RP-P-1905-6259
Jan van Scorel, Jager te paard, 1540-1545, houtsnede, RP-P-OB-2245
Joris Hoefnagel, Wit paard, gouache op perkament, 1552-1601, RP-T-1905-161
Alcide Joseph Lorentz, Jongeman op galopperend paard, lithografie, 1843, RP-P-OB-40.639

Aan het einde van de 19e eeuw probeerde fotograaf Eadweard Muybridge (1830-1904) het galop-debat voor eens en voor altijd op te lossen. Hij bedacht een slimme manier om de beweging van een paard vast te leggen. Hij plaatste meerdere camera’s op een rij, die snel achter elkaar foto’s konden maken. Het paard rende langs de camera’s en werd vanaf de zijkant gefotografeerd. Muybridge monteerde deze losse opnames naast elkaar. Het resultaat was de bekende reeks foto’s waarop je elke beweging van het paard in galop kunt zien.

Eadweard Muybridge, *Galopperend paard*, lichtdruk, 1887, RP-F-F00634

Muybridge leverde hiermee het bewijs dat de hoeven van een paard tijdens het galopperen op een kort moment allemaal van de grond komen. De beweging van het paard week af van hoe paarden tot dan toe altijd waren afgebeeld. Met zijn uitvinding werd Muybridge wereldberoemd en vernieuwde hij zowel de fotografie als de kunsten en de wetenschap. Paarden werden voortaan niet meer geschilderd met alle vier de benen gestrekt in de lucht.

Willem Constantijn Staring, *Abe Edgington (naar een foto van Eadweard Muybridge)*, inkt op papier, ca. 1890, RP-F-2013-81

Naast maar liefst 25 fotoafdrukken van Muybridge toont het Rijksmuseum glasnegatieven gemaakt door wetenschapper Étienne-Jules Marey (1830-1904). Beiden deden ongeveer tegelijkertijd onderzoek naar beweging met behulp van een camera. Marey maakte in tegenstelling tot Muybridge geen foto’s met verschillende camera’s naast elkaar, maar maakte meerdere opnames op hetzelfde glasnegatief met dezelfde camera. Hierdoor zie je de stappen van beweging samen op één beeld. Ook zijn foto’s hadden invloed op de schilderkunst, zoals op het weergeven van snelheid en beweging door de futuristen rond 1910.

Étienne-Jules Marey, *Schermers*, glasnegatief, 1882-1890, RP-F-2020-33-9

Hieronder volgt een opsomming van de objecten die worden getoond in Stop Motion uit de collecties van het Rijksprentenkabinet en de Research Library. Je kunt deze werken tot en met 1 september bekijken in de tentoonstelling. Daarna kun je de objecten raadplegen door ze aan te vragen in de Studiezaal en Leeszaal. Verder eindigt deze post met een lijst van interessante literatuur gerelateerd aan Stop Motion die je kunt raadplegen in de Rijksmuseum Research Library.