Twee nieuwe aanwinsten voor de Rijksmuseum Research Library op het gebied van de kleurendruk
Aanwinstenblog 2024/07
Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheekcollecties
Twee recente aanwinsten van de Rijksmuseum Research Library sluiten aan op de bestaande collectie betreffende het drukken in kleur, zij het op geheel eigen wijze. Het eerste boekje betreft een sammelband met verschillende werken van Louis-Antoine Caraccioli (1719-1803), het tweede een vroeg-twintigste-eeuwse handelscatalogus van de Duitse firma Gebrüder Schmidt Fabriken für Buch und Steindruckfarben.
Kleurendrukken
Kleurendruk, het afdrukken van tekst en afbeeldingen in meerdere kleuren, begon al vroeg in de geschiedenis van de boekdrukkunst. Al in de vijftiende eeuw werden experimenten uitgevoerd met het drukken in twee kleuren, vaak rood en zwart. Een manier om dit te doen, was door delen van de drukvorm met verschillende kleuren te inkten. Gebruikelijker was om voor iedere kleur een afzonderlijke drukgang te gebruiken. Hierbij konden delen van de drukvorm afgedekt worden, of er konden twee drukvormen gebruikt worden die over elkaar heen werden gedrukt. Het vereiste een zeer precieze afstemming om een goed resultaat te verkrijgen.
Aan het einde van de zeventiende en het begin van de achttiende eeuw werd er voorzichtig geëxperimenteerd met drukken in kleur. Zo kreeg Johannes Teyler (1648-1709) eind zeventiende eeuw het privilege op een kleurendrukprocedé door te drukken met een enkele gravure, waarbij nog veel met de hand moest worden bijgewerkt. In de collectie van het Rijksmuseum bevindt zich onder meer een album met 135 in kleur gedrukte prenten op 80 albumbladen. Een ander beroemd voorbeeld is Jacob Christoph Le Blon (1667-1741), die begin achttiende eeuw door te drukken met drie verschillende geïnkte mezzotinten de grondslag legde voor het CMYK-model. Hieronder bijvoorbeeld Amor in kleurendruk naar een schilderij van Parmigianino.
Louis Antoine Caraccioli
Louis Antoine Caraccioli (1719-1803) was een Franse schrijver en moralist, bekend om zijn bijdragen aan de literatuur en zijn reflecties op de samenleving van zijn tijd. Hij was een veelzijdig auteur die meer dan honderd werken publiceerde, waaronder essays, brieven, biografieën en religieuze en morele traktaten. Zijn werk kenmerkt zich door een sterke nadruk op deugden, ethiek en de sociale mores van de adel en burgerij. Tot zijn bekendste werken behoren Le livre de quatre couleurs (1757) en Le livre à la mode (1759). Het eerste werk is een verzameling van filosofische en morele overwegingen, waarin hij het menselijk gedrag en de maatschappelijke normen van zijn tijd onderzoekt, het tweede een satire op de snelle veranderingen in de mode.
Het exemplaar dat voor de Rijksmuseum Research Library is verworven, bevat twee edities van Le livre à la mode, gevolgd door Le livre de quatre couleurs. Het eerste werk uit 1759 is volledig in groen gedrukt, met als toepasselijk gefingeerd impressum ‘a verte-feuille, de l’imprimerie du Printemps au Perroquet’. In het voorwoord geeft Caraccioli aan dat boeken die gaan over de menselijke gebreken niet in somber zwart gedrukt zouden moeten worden, daarom het groen. De tweede druk uit 1760 is volledig in het rood gedrukt en vermeldt op de titelpagina Nouvelle édition, marquetée, polie & vernissée [Nieuwe editie, ingelegd, gepolijst en gelakt]. In de inleiding zegt Caraccioli dat ‘de kleur groen slechts acht dagen standgehouden heeft, zoals dat gaat met alle modes’ en dat hij de tekst nu ‘in vermiljoen’ aanbiedt.
Bij het andere werkje in de band, Le livre de quatre couleurs, is de titelpagina in vier kleuren gedrukt, volgens het impressum door ‘de drukkerij van de vier seizoenen’, en ook nog eens in het jaar 4444. In de verschillende exemplaren die van dit boekje bekend zijn, hebben de katernen verschillende kleuren en zijn de titelvignetten steeds anders. In ons exemplaar is de inleiding gedrukt in geel, het eerste hoofdstuk over waaiers in het blauw, het tweede hoofdstuk over ‘toilet maken’ in het bruin, het derde hoofdstuk over etiquette in het rood en laatste hoofdstuk over ‘de orde van frivoliteiten’ wederom in het geel.
Druckfarbenfabriken Gebrüder Schmidt
De kleurendruk nam in de negentiende en twintigste eeuw een grote vlucht. In de collectie van de Rijksmuseum Research Library komen we de bekende titels op dit gebied over het algemeen tegen, zoals bijvoorbeeld William Savage’s Practical hints on decorative printing uit 1822.
Een titel die we recent hebben kunnen toevoegen is een handelscatalogus van de Duitse firma Gebrüder Schmidt Fabriken für Buch und Steindruckfarben. Het bedrijf werd in 1878 in Frankfurt am Main/Bockenheim opgericht door de broers Ernst en Rudolf Schmidt. In eerste instantie produceerden zij zwarte drukinkt, maar nadat er in 1889 een filiaal in Berlijn werd geopend, richtten zij zich in toenemende maten op de kleurendruk. Deze ongedateerde catalogus is waarschijnlijk van rond 1914.
Volgens de begeleidende tekst is het zowel een naslagwerk voor de verschillende mogelijkheden die er bestaan op het gebied van kleurendruk, als een op zichzelf staand kunstwerk. Naast een zeer rijk gekleurde titel zijn er andere illustraties die op opeenvolgende pagina’s in verschillende kleuren gedrukt zijn. Zo is er een ballon waarmee Graf von Zeppelin in 1910 opsteeg boven Dresden afgebeeld in bruin, blauw en rood.
Ergens zie je in die verschillenden kleurstellingen een reflectie van Caraccioli. Maar waar het voor de gebroeders Schmidt bittere commerciële ernst was, was het gebruik van kleuren voor Caraccioli en zijn uitgever een ironisch spel. Dat wil zeggen, alle satire ten spijt, bracht de kleurendruk ook hem uiteindelijk een commercieel succes.
Genoemde aanwinsten
Gedrukt in groen: Louis Antoine Caraccioli, Le livre à la mode. a verte-feuille, de l’imprimerie du Printemps au Perroquet, l’année nouvelle [= Paris : Duchesne, 1759].
Gedrukt in rood: Antoine Caraccioli, Le livre à la mode. Nouvelle édition, marquetée, polie & vernissée. En Europe, chez les libraires, 100070060 [= Paris, 1760].
Gedrukt in vier kleuren: Antoine Caraccioli, Le livre de quatre couleurs. Ridendo, dicere verum quid vetat ? Aux Quatre-Éléments, de l’Imprimerie des Quatre-Saisons, 4444 [= Paris : Duchesne, 1757]. Katernen A-B en I-L in geel, C-D in blauw, E-F in bruin en G-H in rood.
Gebrüder Schmidt, Druckproben von Illustrationsfarben. Frankfurt a/M-Bockenheim ; Heinersdorf-Berlin : Gebrüder Schmidt, [1914].
De genoemde aanwinsten worden binnenkort geregistreerd en kunnen vanaf dat moment geraadpleegd worden in de Leeszaal.
Geef een reactie