Aanwinstenblog 2022/22

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

De afgelopen maanden heeft de Rijksmuseum Research Library twee edities van The Art of Painting verworven. In het voorjaar wisten we de hand te leggen op de tweede druk uit 1687, in de zomer kwam daar de zeldzame eerste druk uit 1676 bij. Het werk wordt beschouwd als de eerste omvattende verhandeling in het Engels over de kunst van het schilderen. Beide edities zijn mooie aanvullingen op het rijke bestand kunstenaarshandleidingen en receptuurboeken van het Rijksmuseum, die zowel elkaar als het bestaande bezit versterken. Nu er meerdere drukken van dit belangrijke werk naast elkaar bestudeerd kunnen worden, kunnen we per slot van rekening beter laten zien hoe de dialoog tussen de instructies op papier en de werking in de praktijk werd gevoerd.

Klokken en Zonnewijzers

The Art of Painting is in de late zeventiende eeuw geschreven door de Engelse klokkenmaker John Smith. Op het titelblad van de eerste druk wordt al duidelijk dat de schrijver zijn werkje niet voor de kunstschilders uit het hogere echelon had geschreven, maar dat hij zich in eerste instantie richtte op de beoefenaars van vulgar painting, oftewel de kladschilders. Zo’n schilder was een ambachtsman die gespecialiseerd was in het soort schilderwerk dat je tegenkomt in interieurs, decoratieve motieven op wanden, houtwerk, meubilair, kleinere huisraad en soms ook op papier.

Smith beschrijft in The Art of Painting primair het beschilderen van zonnewijzers, maar zegt vervolgens dat de methodes om allerlei soorten houtwerk te schilderen niet veel anders zijn. Vanaf de tweede druk werd de titel van het werk uitgebreid tot The Art of Painting in Oyl, waarmee recht wordt gedaan aan de centrale rol van olieverf in het traktaat. De hoofdstukken behandelen het gebruik van verschillende gereedschappen, de verschillende kleuren, het maken van olieverf, het aanbrengen van de verf op verschillende ondergronden, en het gebruik van bladgoud. In latere drukken van het werk heeft ook het inkleuren van kaarten en prenten een plaats gekregen.

Restauratie

Een van de interessante aspecten aan het werk van Smith is dat hij in zijn verhaal aandacht besteedt aan de restauratie van schilderwerk. Zoals hij zelf zegt: ‘there is less trouble in the preserving what is already made, than in making new’. Na een welhaast verplichte verontschuldiging dat de professionele schilders zijn instructies niet nodig hebben, zegt Smith dat er met name voor de adel op het platteland veel te winnen is om geschilderde ornamenten op het houtwerk in hun woningen te kunnen behouden.

Smith benoemt de invloed van weer en wind op het schilderwerk buiten en geeft aan dat decoraties regelmatig overgeschilderd moeten worden in dezelfde kleuren. Bij het schilderwerk binnen benadrukt hij tevens het belang van preventieve maatregelen. Over het verval van kleuren zegt hij bijvoorbeeld: ‘their beauty may be much impaired by dust, smoke, fly-shits and the like’.

Edities

In de collecties van de Rijksmuseum Research Library was reeds een vijfde druk van The Art of Painting in Oyl uit 1723 aanwezig. Bijna een halve eeuw na het verschijnen van de eerste druk was het werkje uitgegroeid tot een klassieker in het Engelse taalgebied. In de inleiding schrijft de auteur dat de voorgaande drukken goed werden ontvangen en geheel zijn uitverkocht. De inleiding komt overeen met de vierde druk uit 1705, wat de indruk wekt dat Smith ergens tussen het verschijnen van de vierde (1705) en vijfde (1723) druk is overleden.

Na zijn dood volgen er in de achttiende en negentiende eeuw nog zeker vier nieuwe drukken en twee roofdrukken. Het maakt inzichtelijk hoe wijdverspreid dit werk geweest moet zijn en mogelijk ook hoe intensief het zeker honderdvijftig jaar lang is gebruikt. Van de eerste druk zijn slechts een handvol exemplaren overgeleverd, ons exemplaar is vooralsnog het enige in een publieke collectie buiten de Verenigde Staten en Groot-Brittannië. Van de latere drukken zijn meer exemplaren bekend, maar het blijft een werk dat – ondanks de vele edities met mogelijk aanzienlijke oplages – juist door het intensieve gebruik slechts in bescheiden aantallen is overgeleverd. Wij hebben inmiddels exemplaren van de eerste, tweede en vijfde druk in huis.

Receptuurboeken en Bibliografie

De collectie receptuurboeken van het Rijksmuseum groeit nog altijd met enkele tientallen titels per jaar. In dit verband is het aardig dat Smith midden in zijn verhandeling een soort bibliografie voor het maken van zonnewijzers heeft opgenomen. Het zijn boeken die verder gaan dan de schilderkunst en een heel aardig beeld geven van de boeken die hem hielpen om zijn vak uit te kunnen oefenen. Hij noemt bijvoorbeeld William Leybourn’s The art of dialling uit 1669 en Thomas Stirrup’s The compleat diallist van enkele jaren daarvoor.

Geen van deze werken hebben we in de Rijksmuseum Research Library. Het was niet vreemd geweest als we ze wel in de bibliotheek zouden hebben, want vorig jaar is een grote schenking met boeken over uurwerken en zonnewijzers in de collectie opgenomen, de Faddegon collectie. Beide edities van The Art of Painting zijn in zekere zin dus ook supplementair op deze collectie. Bovengenoemde ontbrekende werken van Leybourn en Stirrup zouden op termijn een volgende schakel in onze kunsthistorische bibliotheek kunnen vormen. Ook in een rijke collecties als die van ons blijft er altijd wat te wensen.

Genoemde aanwinsten