Een kunstproject in Weimar en een reliek uit de Nieuwe Lutherse Kerk te Amsterdam

Aanwinstenblog 2024/09

Door Alex Alsemgeest, Conservator bibliotheek collecties

Twintig jaar geleden werd de Herzogin-Anna-Amalia-Bibliotheek in Weimar getroffen door een vernietigende brand. Op de avond van 2 september 2004 gingen zo’n 50.000 banden verloren, net als 35 historische schilderijen. De historische rococozaal lag in puin en nog eens zo’n 62.000 banden waren beschadigd door het vuur en het bluswater. Twee jaar vóór de brand was men in Weimar begonnen met de bouw van een nieuw studiecentrum aan de overkant van de straat en een groot ondergronds depot dat de historische bibliotheek met de moderne tegenpool zou verbinden. In het moderne studiecentrum naast de historische bibliotheek reflecteert de Spaanse kunstenares Anna Talens momenteel met een poëtische interventie op de brand van toen, onder de titel Ars ignis. Die Poesie der Zerstörung.

The Black Volcano/The White Archive

In de inmiddels herstelde historische rococozaal staat momenteel het kunstwerk “The Black Volcano” van Anna Talens, opgebouwd uit de as van verbrande boeken uit de bibliotheek. In het studiecentrum staat een ladekast die “The White Archive” wordt genoemd. Wie de laden opentrekt ziet snippers van verbrande boeken, kleine fragmenten die nauwelijks te identificeren zijn, maar voldoende aanknopingspunten bieden voor hedendaagse kunstenaars om iets nieuws te scheppen uit de as. Het levert verhalen op over de anatomie van sneeuwvlokken, landkaarten en bloemen – allemaal op basis van fragmenten uit de bibliotheek.

Aangrijpend is een zwartgeblakerde snipper met daarop het woord ‘finis’. De voormalig directeur van de Argentijnse nationale bibliotheek Alberto Manguel schrijft hierover ‘dat juist omdat het woord finis de allesverslindende vlammen overleeft heeft, het een symbool is voor wederopstanding, want ieder einde heeft ook een incipit’. Al deze verhalen zijn verzameld in het in kleine oplage bij de tentoonstelling verschenen boekje Ars ignis. Een exemplaar hiervan heeft inmiddels een plekje gekregen in de collectie van de Rijksmuseum Research Library.

Brand in de Lutherse kerk te Amsterdam

Enigszins toevallig is recent ook in het Rijksmuseum een verbrand boek aan de collectie toegevoegd, specifiek aan de collecties van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap. Door de envelop heel voorzichtig te openen, een foto te maken en de tekst te analyseren, kunnen we in ieder geval de tekst identificeren. Het gaat om een waarschijnlijk vroeg-negentiende-eeuwse uitgave van Het boek der psalmen, nevens christelyke gezangen, ten gebruike der gemeente toegedaan de onveranderde Augsburgsche geloofsbelydenis. Op zichzelf is dat niet bijzonder, maar volgens een aantekening op een bijbehorende envelop is het afkomstig ‘uit de brand in den Luth: Nieuwe Kerk den 22 sept. 1822.’

De Nieuwe Kerk van de Lutheranen aan het Singel, in de volksmond ook wel ‘De Ronde’ genoemd, werd in 1671 in gebruik genomen. Op 18 september 1822 brak er een verwoestende brand uit, waarbij de vlammen uit het koepeldak sloegen. Er werd nog dagenlang nageblust, de ’s Gravenhaagsche Courant schreef op de 20^ste dat de brand nog gaande was. Uiteindelijk zouden alleen de muren nog overeind staan. De aantekening op de envelop suggereert dat het psalmboek dat nu een plaats in de KOG-collectie heeft gekregen, op de 22^ste uit de smeulende restanten van de kerk is gered. Het moet als een klein wonder gevoeld hebben dat dit boek de brand overleefd had, en net als in Weimar zullen de verkoolde snippers ook hoop hebben gegeven bij een nieuw begin.

Brandende Boeken en Preventie

De geschiedenis van de bibliotheken is helaas onlosmakelijk verbonden aan verwoestende branden. In de collectie van de Rijksmuseum Research Library zijn tientallen boeken over het onderwerp te vinden. Recent hebben we nog een aantal klassiekers aan de collectie toegevoegd, een overzicht staat onderaan deze blog. Soms gaat het hierbij om bewuste vernietiging van erfgoed, zoals in Richard Ovenden’s Burning the Books uit 2022, maar even zo vaak om onoplettendheid of een ongeluk bij werkzaamheden.

Al kort na de opening van de bibliotheek van het Rijksmuseum in 1888 kwam het boekje Protection from fire and thieves binnen, als onderdeel van een legaat. Het bevat onder meer een appendix met ontwerpen voor ‘fireproof warehouses’. Op de titelpagina staat het motto ‘Cavendo tutus’, oftewel ‘veilig door voorzichtigheid’. De tragiek in Weimar was dat de nieuwe depots zo goed als af waren toen het noodlot toesloeg. Slechts drie weken later en er was waarschijnlijk niets verloren gegaan. In Weimar heet dat Die Poesie der Zerstörung.

Genoemde aanwinsten

Reinhard Laube (ed.), Ars ignis. Die Poesie der Zerstörung. Texte zur künstlerischen Intervention von Anna Talens zum 20, Jahrestag des Brandes der Herzogin Anna Amalia Bibliothek. Weimar : Klassik Stiftung Weimar, 2024. Rijksmuseum Research Library, standplaats volgt.

Het boek der psalmen, nevens christelyke gezangen, ten gebruike der gemeente toegedaan de onveranderde Augsburgsche geloofsbelydenis. Editie onduidelijk door brandschade, vóór 1822. KOG, standplaats volgt.

Verder lezen

1. Richard Ovenden, Burning the Books (2022)
2. Andrew Pettegree and Arthur der Weduwen, The library: a fragile history (2021)
3. Susan Orlean, The Library Book (2018)
4. Fernando Báez, A Universal History of the Destruction of Books: From Ancient Sumer to Modern Iraq (2008)
5. Joshua Hammer, The Bad-Ass Librarians of Timbuktu: And Their Race to Save the World’s Most Precious Manuscripts (2016)
6. Nicholson Baker, Double Fold: Libraries and the Assault on Paper (2001)
7. Anders Rydell, The Book Thieves: The Nazi Looting of Europe’s Libraries and the Race to Return a Literary Inheritance (2017)
8. Matthew Battles, Library: An Unquiet History (2003)
9. Mark Kurlansky, Paper: Paging Through History (2016)
10. James Raven, Lost Libraries: The Destruction of Great Book Collections Since Antiquity (2004)
11. Matthew Battles, Palimpsest: A History of the Written Word (2015)
12. Henry Petroski, The Book on the Bookshelf (1999)