De bibliotheek van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde in de Rijksmuseum Research Library

Aanwinstenblog 2025/01

Door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

De collecties van het Rijksmuseum zijn door de jaren heen verrijkt met verschillende bijzondere vlaggenmanuscripten en gedrukte vlaggenboeken. Dat zijn letterlijk verzamelingen van afgebeelde vlaggen, vaak met niet veel meer dan de naam van het land, de regio of de stad waarvan de vlag is afgebeeld. Onze exemplaren horen tot de top van het genre, maar een goede handbibliotheek op het gebied van vexillologie (vlaggenkunde) ontbrak tot op heden. Recent is de bibliotheek van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde in zijn geheel ondergebracht in het Rijksmuseum, en dus beschikbaar voor iedereen die onderzoek doet naar vlaggen. Met topstukken én referentieliteratuur onder één dak, is de Rijksmuseum Research Library vanaf heden de plaats voor ‘fun with flags’.

Vlaggen in het Rijksmuseum

De vlag is alomtegenwoordig in de wereld om ons heen en heeft een groot scala aan verschillende functies. Natuurlijk hebben vlaggen een grote symbolische waarde, er is een element van macht aan gekoppeld, maar ze dienen ook ter identificatie, je kunt ermee seinen, en wat al niet meer. We zien vlaggen op schepen, bij officiële gelegenheden, bij sportwedstrijden of op een prikkertje op de kaas of de haring. Vlaggen komen we tegen in nationaal verband, maar ook regionaal, in stadsverband of bij verenigingen.

Tegen deze brede achtergrond is het begrijpelijk dat we de vlag ook op tal van plekken in het Rijksmuseum vinden. Op zaal zijn ze te zien op schilderijen en op scheepsmodellen, er zijn natuurlijk prenten en tekeningen met vlaggen, maar er zitten ook verschillende échte vlaggen in de collectie, waarvan de meeste samenvallen met maritieme collecties (zie: Marijke van den Brandhof, Vlaggen, vaandels & standaarden van het Rijksmuseum te Amsterdam, Amsterdam 1977).

Vlaggenboeken en vlaggenmanuscripten

De Rijksmuseum Research Library en het Rijksprentenkabinet herbergen enkele zeer belangrijke manuscripten en gedrukte boeken over vlaggen. De bekende boeken waarin vlaggen worden gerepresenteerd, zoals Carel Allard’s Nieuwe Hollandse scheepsbouw uit 1695, zijn al vanaf de late negentiende eeuw in het museum. De collectie wordt echter nog altijd zeer gericht aangevuld, vooral met enkele unieke manuscripten. Zo is er in 2018 een verzameling van tekeningen van 126 vlaggen aangekocht, waarschijnlijk Frans maar met Nederlandse invloeden, dat wordt gedateerd in de periode 1669-1670, nét voor het werk van Allard.

Het afgelopen jaar is er een 19^e-eeuws Japans vlaggenmanuscript aangekocht 萬國舶旗印圖集(Bankoku hakki inzushu: ‘Collection of Images of Ship Flags of the World’). Het is een werk dat direct te relateren is aan de Nederlandse geschiedenis in Japan, meer in het bijzonder met de periode na de opening van Japan in 1854. Het manuscript is een combinatie van Japanse elementen als het papier en teksten, en classificaties van vlaggen die we al herkennen uit de zeventiende-eeuwse Nederlandse boeken – vaak rechtstreeks overgenomen inclusief de fouten.

Bibliotheek van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde

De Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde is opgericht in 1966 en heeft als doelstelling om “De kennis te vergroten omtrent alle facetten van vlaggen, vaandels en wimpels en het gebruik (en misbruik) ervan.” De bibliotheek was de laatste jaren ondergebracht in één pand met de Nederlandse Genealogische Vereniging – oneerbiedig gezegd op een bedrijventerrein in Bunnik. Daar kon de bibliotheek niet blijven en dus werd gezocht naar een ander onderkomen. In het Rijksmuseum sluit de bibliotheek van de vereniging niet alleen mooi aan op de museale collectie, maar ook op de zo veel andere historische en kunsthistorische onderwerpen.

De collectie van de NVvV bevat geen vroegmoderne manuscripten of oude gedrukte vlaggenboeken, maar wél een zeer rijke naslagcollectie uit de negentiende en twintigste eeuw. Wie langs de kasten loopt ziet uiteenlopende titels als Native American flags, Atlas of flags in China, Die vlae van ons land, en Oorsprong van de Nederlandsche vlag. Deze laatste titel verscheen in 1831 in de nasleep van Van Speijk’s daden, die onder het motto ‘dan liever de lucht in’ zijn schip tot ontploffing bracht om te voorkomen dat het in handen van de Belgen zou vallen. Het laat zien dat vlaggenkundige literatuur al snel politiek geladen is, betwist kan worden en soms ook emoties oproept.

Fun with Flags

De serieuze vexilloloog kan op dit punt misschien beter ophouden met lezen, maar het mag niet onvermeld blijven: een hele generatie moet bij vlaggenkunde eerst en vooral denken aan de tv-serie The Big Bang Theory. In deze serie introduceert het personage Sheldon Cooper een fictieve YouTube show genaamd Fun with Flags, waarin hij op een komische manier vlaggen bespreekt, hun geschiedenis uitlegt en interessante feiten deelt. Hoewel de verhaallijn vooral ironisch bedoeld is, heeft het bijgedragen aan bekendheid met het onderwerp. Fun with Flags heeft mensen nieuwsgierig gemaakt naar vlaggen en hun symboliek, en er uiteindelijk voor gezorgd dat een niche-onderwerp als vexillologie een mainstream publiek wist te bereiken.

De afdeling Research Services heeft nog geen concrete plannen voor een eigen vlog over vlaggen (‘vloggen met vlaggen’), maar de parallel die we kunnen trekken met Sheldon Cooper en de zijnen is dat de bibliotheek van de Nederlandse Vereniging voor Vlaggenkunde in het Rijksmuseum eveneens een groot, nieuw publiek kan bereiken. Een publiek dat tot op heden misschien nog niet over vlaggen heeft nagedacht, maar nu een rijke referentiecollectie tot hun beschikking heeft. Wat ons betreft zijn alle ingrediënten dan ook aanwezig voor heel veel fun with flags!