Door Marije Jansen, conservator Japanse prenten

De collectie Japans werk op papier van het Rijksmuseum bestaat uit meer dan 5000 prenten, albums en geïllustreerde boeken daterend van het einde van de 17^de tot en met de 20^e eeuw. Een groot deel van deze collectie bestaat uit schenkingen, waaronder ruim 1100 prenten en kunsttijdschriften uit de eerste helft van de 20^e eeuw, geschonken door Stichting Für Elise, verzameld door Elise Wessels (1943 – 2023). Sinds kort is deze bijzondere collectie op aanvraag beschikbaar in de Study Room Prints & Drawings.

Paul Binnie, Elises kat, prent, 2018, RP-P-2022-107-71

Wanneer we het over Japanse prenten hebben, bedoelen we eigenlijk altijd kleurenhoutsneden. De houtsnede techniek was al sinds de 8^e eeuw in Japan bekend, maar werd lang alleen voor Boeddhistische teksten of zwart-wit afbeeldingen gebruikt. Tekst en/of afbeelding werd dan als geheel, in hoogreliëf, op een houten blok uitgesneden en met zwarte inkt op papier afgedrukt. Halverwege de zeventiende eeuw ontstonden hieruit niet-religieuze zwart-wit afbeeldingen. Deze prenten verbeeldden vaak bekende verhalen uit de klassieke literatuur en werden soms met de hand ingekleurd. Vanaf het begin van de 18^de eeuw begon men met kleurblokken te experimenteren. De techniek ontwikkelde zich snel, en rond 1765 waren de eerste Japanse meerkleurenhoutsneden een feit. Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk de Golf van Hokusai, gemaakt rond 1833, maar dit zeldzame triptiek wat onlangs verworven is dankzij het Goslings-NieuwBeerta/Rijksmuseum fonds, dateert al van ca 1788.

Katsukawa Shunchō, Nieuwjaarsdag in de tuin van een landhuis huis in Edo, prent, ca. 1788, RP-P-2023-33

De prenten werden gemaakt door een kunstenaar/ontwerper, een bloksnijder en een drukker, onder leiding van een uitgever. Tegen het einde van de 19^de eeuw, met de komst van nieuwe technieken zoals lithografie en fotografie, zakte de vraag naar dit soort prenten in Japan in. Maar aan het begin van de 20^e eeuw werd de houtsnede techniek weer nieuw leven ingeblazen in de vorm van twee nieuwe stromingen: shin-hanga (nieuwe prentkunst) en sōsaku-hanga (creatieve prentkunst). Shin-hanga ontstond onder leiding van de uitgever Watanabe Shōzaburō (1885-1962). De prenten grepen zowel technisch als thematisch terug op de Japanse prentkunst van voor de 20^e eeuw. Geïdealiseerde vrouwenportretten en nostalgisch ogende landschappen werden onder leiding van een uitgever gemaakt door een kunstenaar, bloksnijder en een drukker.

De sōsaku-hanga beweging ontstond onder leiding van kunstenaars zoals Yamamoto Kanae (1882-1946), die nieuwe ideeën had over kunst en kunstenaarschap. Geïnspireerd door Europese prentkunst was het in de sōsaku-hanga beweging essentieel dat een kunstenaar zelf verantwoordelijk was voor het creatieve en uitvoerende proces. Daarmee zette zich duidelijk af tegen de shin-hanga werkwijze. Thematisch kozen sōsaku-hanga kunstenaars er vaker voor om de stad en het moderne leven af te beelden. Maar hoewel beide stromingen zich aan het begin van de 20^e eeuw behoorlijk tegen elkaar af zetten, was er al snel over en weer sprake van vermenging van techniek en thematiek.

V.l.n.r: RP-P-2022-107-66, RP-P-2022-107-75, RP-P-2022-107-42, RP-P-2022-107-69

Wat de verzameling van Elise Wessels zo bijzonder maakt, is dat het een vrijwel compleet overzicht biedt van de Japanse prentkunst uit de eerste helft van de 20^e eeuw. Zowel het ontstaan van de sōsaku-hanga en de shin-hanga, als de ontwikkeling van beide stromingen zijn aan de hand van de belangrijkste kunstenaars en hun bekendste werken in kaart te brengen.

Elise vertelde altijd dat ze haar eerste prent op een regenachtige dag in Tokyo, ergens in de jaren`80 van de vorige eeuw kocht. Ze was op zoek naar een leuk souvenir en had op dat moment geen idee dat die eerste prent het begin vormde van een van de belangrijkste collecties op het gebied van moderne Japanse prentkunst. In de jaren `80 was zowel shin-hanga als sōsaku-hanga nog geen groot verzamelgebied. Bovendien waren de verzamelaars uit Europa of Amerika die er waren, over het algemeen geïnteresseerd in slechts één van beide stromingen. Doordat Elise zich al vroeg op beide stromingen richtte, heeft ze enkele zeer zeldzame prenten aan haar collectie kunnen toevoegen.

Eerste rij v.l.n.r.: RP-P-2022-107-52, RP-P-2022-107-1115, RP-P-2022-107-1145

Tweede rij: RP-P-2022-107-1149

Naarmate haar verzameling groeide, ontstond de wens om deze ook voor de toekomst bijeen te kunnen houden, waarbij het belangrijk was dat de collectie ook laagdrempelig bestudeerd kon worden. De combinatie van de al bestaande collectie Japanse prenten en de aanwezigheid van de Studiezaal van het Rijksprentenkabinet, deed haar besluiten om de kern van haar verzameling aan het Rijksmuseum te schenken.

In 2016 liet ze vastleggen dat ze voor haar 80^e verjaardag de collectie van Nihon no hanga (zoals haar privé-museum heette), ondergebracht in Stichting Für Elise, aan het Rijksmuseum zou schenken. Dit werd gevierd met een grote tentoonstelling in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum: Japan Modern. Collectie Elise Wessels. In de Rijksmuseum Research Library kun je de catalogus van de tentoonstelling raadplegen Details voor: Japan modern : Japanse prenten uit de collectie Elise Wessels / › Rijksmuseum Research Library catalogus

In oktober 2022 was het zover en werd de collectie vanaf de Keizersgracht naar het Rijksmuseum gebracht. Het catalogiseren, fotograferen, maar ook het verzorgen van de passe-partouts voor een collectie van ruim 1100 items was een behoorlijke klus, maar sinds dit jaar is het dan eindelijk zover dat de gehele schenking een eigen plek in het depot heeft gekregen en voor iedereen in de Study Room Prints & Drawings aan te vragen is!