Door Sacha de Leeuw – Medewerker Leeszaal, letterontwerper & schriftbeeldhouwer

Het Rijksmuseum heeft meer dan 1.000.000 kunstobjecten, waarvan zo’n 750.000 in het Rijksprentenkabinet. Over al die kunst zijn veel boeken geschreven, en voor al die boeken kun je naar onze Cuypersbibliotheek. Ook voor ontwerpers zijn bibliotheek en prentenkabinet zeker interessant, zo bleek! 

Individuen 

Als letterontwerper en maker van toegepaste kunst maak ik nooit hele alfabetten, maar ontwerp ik de individuele letters die nodig zijn voor een project. Daarbij wordt mijn tekenpen vastgehouden door allerlei voorwaarden en restricties, waaronder leesbaarheid, doel, en persoonlijke smaak van de opdrachtgever. Voor restauratie- of reconstructiewerk worden die voorwaarden nog wat aangescherpt en is er onderzoek en overleg nodig om dat wat je denkt te weten en te zien te staven. Toch is blind kopiëren van wat je tegenkomt niet het antwoord. Zeker niet als het origineel spoorloos is verdwenen. 

De verdwenen tekst van Vondel 

Op een ijzig koude februariochtend stonden de voorzitter van de Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen en ik voor een natuurstenen poortje aan de Keizersgracht in Amsterdam, en keken omhoog. Daar was niets te zien, en dat was het probleem. 

We stonden op de plek waarachter van 1638 tot 1772 de eerste echte  Schouwburg van Amsterdam stond, en die op 11 mei 1772 jammerlijk is afgebrand. Het poortje aan de straatkant staat bekend als het Poortje van Van Campen , de architect van de ‘Schouburg’. Alleen dit poortje bleef bewaard. 

Volgens bronnen uit de 18^e eeuw zou deze tekst van Joost van den Vondel in de horizontale balk onder het timpaan moeten staan: 

DE WEERELD IS EEN SPEEL TONEEL 

ELCK SPEELT ZYN ROL EN KRYGT ZYN DEEL 

Ook zou in het timpaan zelf een kuifornament hebben gehuisd met daarin de tekst:

SCHOUBURG

Na de brand in 1772 werd een nieuw pand gebouwd voor het R.K. Oude Armenkantoor. We keken nog even omhoog. Geen spoor van een tekst.  

Voorzitter Jos troonde me mee naar twee panden verderop, waar hij aanbelde. De deur kwam via een doorgang uit op een sereen hofje waar helemaal achterin… het kuifornament hing! We liepen erop af. Ik zag het weelderig gekrulde ornament met de in de spiegel gehouwen en met zwarte verf ingeschilderde, schreefloze letters: R.K. OUDE ARMEN KANTOOR. En niet: SCHOUBURG. Ik keek Jos vragend aan. 

Er was al het een en ander uitgezocht, zei Jos: de Katholieke instelling was verhuisd, en omdat de wet stipuleert dat religieuze ornamenten mogen worden meegenomen bij verhuizing was het ornament uit het timpaan van het poortje verwijderd en hing het nu hier. Over die verhuizing is een blog geschreven, te vinden op de website van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad (VVAB). We verlieten het hofje, het kuifornament bleef achter.

In opdracht van de Vereniging Vrienden van Amsterdamse Gevelstenen ging ik op onderzoek uit, en samen met wat al bekend was wisten we nu het volgende:  

Hen(d)rick Meurs verzorgde de teksten in en rond de Schouwburg. Hij was naast kalligraaf ook drukker-uitgever, en gaf ergens tussen 1633 en 1640 o.a. edities uit van werk van kalligraaf Jan van den Velde. Van de schrijfkunst van Henrick Meurs zelf is alleen een twijfelgeval gevonden, wel heeft het Rijksprentenkabinet meerdere portretten van Meurs in gravure, waaronder een portret van Meurs met een lofdicht op zijn schrijfkunst door Vondel. 

Er zijn helaas geen afbeeldingen van het Poortje van Van Campen gevonden uit de vroege 17e eeuw. Er zijn wel meerdere bronnen uit de 18^e eeuw: in woord en beeld staat de tekst van Vondel op het poortje, bijvoorbeeld in ‘Oud Amsterdam’ van Fouquet . De Schouwburg uit 1638 is verbouwd in 1664 door Philips Vingboons, de bronnen zijn dus van daarná…  

Het Rijksprentenkabinet is in het bezit van een prent van de plattegrond van de eerste stadsschouwburg van Amsterdam uit 1658 naar ontwerp van Jacob van Campen uit 1637. Hier staan de teksten die Meurs schoonschreef in en rond de Schouwburg in de ‘grontteekening’ van de Schouwburg, ook de tekst die op de architraaf moet hebben gestaan. 

Tot slot wordt de theorie dat de letters zijn verwijderd tegelijk met het kuifornament gelogenstraft met foto’s uit 1860/1890 en 1995 van het Poortje, mét ornament, maar zónder de tekst. Is de tekst dan al rond 1772 verwijderd? 

Reversibele letters 

Mij viel de opdracht toe de letters te reconstrueren en weer aan te brengen op het poortje. De letters heb ik ontworpen met de letters van kalligraaf Jan van den Velde in het achterhoofd. Hen(d)rick Meurs mag bekend en vertrouwd geacht worden met diens schrijfvoorbeelden, waaronder die van de Romeinse vierkante letter, omdat hij die uitgaf. De letters zijn 17^e-eeuws van aard, maar ontworpen in de 21e eeuw: aan de Y voegde ik een speelse krul toe, een klein knipoogje naar onze eeuw. 

Ook is er gediscussieerd over de spelling: Piet Calis, de biograaf van Vondel,gaf uitsluitsel. Er was geen sprake van één spellingwijze: gekozen is voor de meest courante, inclusief spatie tussen ‘speel’ en ’toneel’. 

Omdat er net geen sluitend bewijs was wat betreft de authenticiteit van de tekst, zijn de letters in overleg niet gehouwen maar geschilderd, en dus reversibel. Ze zijn verguld, met een wat grotere ondergrond van dodekop-pigment voor de leesbaarheid.  Beeldhouwer Jan Hilbers heeft een prachtig nieuw kuifornament gehouwen, waarbij hij het ontwerp subtiel naar zijn hand zette: het ís per slot een nieuw ornament. 

Eenmaal aan het werk was het inmiddels mei, en nog steeds best koud zo op de steiger. Maar het staat erop, de beroemde tekst van Vondel is weer te bewonderen. 

Speeddate 

In het kader van de Speeddate-avond voor NEXT-leden en Vrienden en Patronen van het Rijksmuseum op 13 november a.s. heb ik mijn onderzoek herhaald, maar nú op basis van resultaten uit de bibliotheek en het Prentenkabinet van het Rijksmuseum. Tijdens de Speeddate zal ik verrassende onderzoeksresultaten delen, en de toehoorders meenemen in de zoektocht die voorafging aan mijn uiteindelijke reconstructie. Hopelijk zie ik u op 13 november in de Cuypersbibliotheek!