Door Annepiet Nouwen, informatiespecialist Studie- en Leeszaal

Wie oude drukken en handschriften verzamelt, komt ongetwijfeld gebruikssporen tegen. Een loslatende rug, verpulverd leer, schimmel en inktvraat zijn slechts enkele voorbeelden van typisch boekenletsel. Sinds het vertrek van Albert Ames, de laatste boekbinder in dienst van het Rijksmuseum, worden de boeken uit de collectie bij verschillende externe ateliers gerestaureerd. De meest bijzondere exemplaren komen dan doorgaans bij Restauratie Nijhoff Asser (RNA) terecht. Jaarlijks worden er tientallen boeken uit de Bijzondere Collecties Bibliotheek in dit restauratieatelier onder handen genomen: hoog tijd om samen met conservator Alex Alsemgeest een kijkje te gaan nemen!

Restauratie Nijhoff Asser

RNA is gevestigd om de hoek van het Rijksmuseum, in een atelier op de Ruysdaelkade. In 1984 werd het atelier gestart door Elizabet Nijhoff Asser, toen het nog in de Jordaan gelegen was. Vanaf 2007 werkt boekrestaurator Herre de Vries er en later in 2021 sloot ook boekrestaurator Jurjen Munk zich aan. Vorig jaar is Elizabet na een waardevolle loopbaan met pensioen gegaan en sindsdien zetten Herre en Jurjen samen de maatschap voort.

Bij RNA restaureren ze overigens niet alleen boeken, maar ook ander werk op papier. Een blik op het portfolio toont ervaring met onder andere oude leren banden of stoffering, werken van goudleer, perkament, en zelfs minder gebruikelijke materialen zoals papier-maché. Zo kreeg Elizabet de vraag of zij de anatomische collectie van Dr. Auzoux, onderdeel van de collectie Rijksmuseum Boerhaave in Leiden, kon restaureren. Papier-maché vereist weer een andere werkmethode dan andere werken op papier en voor de ontwikkeling van een specifieke aanpak werd kennis uitgewisseld met overzeese collega’s. Zo is het delen van specialistische kennis binnen een netwerk van restauratoren geen uitzondering. Elizabet heeft met haar opgebouwde kennis en expertise een belangrijke basis gelegd waar Herre en Jurjen nu op voortbouwen.

Voorbeelden uit de Rijksmuseumcollectie

Op het moment van ons bezoek liggen er ook boeken uit de Rijksmuseumcollectie klaar bij RNA om gerestaureerd te worden. Een daarvan is Self-Stryd van Jacob Cats, waarin onlangs door conservator Anne Lenders op een frontispice, ontworpen door Adriaen van de Venne, eenzelfde hondje werd herkend als het hondje van de Nachtwacht. Wanneer het boek geopend wordt, is direct te zien waarom het boek zorg behoeft: de omslag laat bijna helemaal los van het binnenwerk.  Datzelfde geldt voor het met platen versierde Mahomets Alkoran uit 1696, waarvan de bandrug bijna helemaal losligt van het boekblok.

Ook Protevs ofte Minnebeelden verandert in sinne-beelden van Jacob Cats ligt klaar om gerestaureerd te worden. Jurjen opent het exemplaar en laat aan de binnenkant van de papieren omslag zien dat het boek al meerdere keren verstevigd is met allerlei verschillende lagen papier. Het ziet er verre van origineel uit, maar toont wel waardevolle informatie over de gebruiksgeschiedenis van het boek. De sporen in zo’n boek kunnen er mogelijk op wijzen dat het in verschillende periodes gebruikt is. Jurjen en Herre leggen uit dat door restauratie een heel andere dimensie van de geschiedenis van een boek tevoorschijn komt. Naast de inhoud, geven de materiaal-technische aspecten belangrijke informatie over het artistieke maakproces en het latere gebruik.   

Bij het Rijksmuseum maken we steeds selecties van boeken die gerestaureerd dienen te worden omdat er schade gevonden is. Nadat dergelijke schade vastgesteld is, wordt er door de betreffende medewerker een speciaal briefje ingevuld met informatie over het boek en de staat waarin het verkeert. Van tijd tot tijd worden de briefjes gecontroleerd door Alex Alsemgeest en Idelette van Leeuwen, hoofd Restauratieatelier Papier en Foto’s.  Zij bepalen welk boek gerestaureerd zal worden, en waar.

Overwegingen voor restauratie

Jurjen vertelt dat het type behandeling afhankelijk is van het motief voor de restauratie, die bepaald wordt door de esthetische of functionele waarde van een object. Drukken uit de Bijzondere Collecties dienden voorheen nog als gebruiksvoorwerp, terwijl ze nu gezien worden als cultureel erfgoed. Daarbij is het de bedoeling dat boeken na restauratie weer volgens museale protocollen geraadpleegd kunnen worden door bezoekers van de Research Library. Het gaat dan ook niet slechts om het ‘herstel’ van boeken. Op de website van RNA laten ze zien dat restauratie meer is dan dat: ‘Conservering hindert verder verval en zorgt voor het behoud van de geschiedenis en kennis over het ambacht waarmee het voorwerp gemaakt is.’

Soms wordt ervoor gekozen om bepaalde onderdelen van een boek niet te bewaren. Jurjen laat een boek zien waarvan de leren rug langzaam verpulvert. Wanneer zo’n boek op een kussen gelegd wordt, geeft het af. Dat maakt het moeilijk om te hanteren en bovendien verslechtert de staat gauw. Het materiaal waarvan het destijds gemaakt is, lijkt niet van erg goede kwaliteit te zijn en dus kan ervoor gekozen worden om dat leren deel te vervangen. De aangebrachte veranderingen worden vervolgens vastgelegd in het restauratierapport. Jurjen laat ook enkele materialen zien die gebruikt worden voor onder andere de preparatie van het werk. Een van de eerste stappen is de schoonmaak van de te behandelen objecten. Oppervlakkig vuil wordt verwijderd om te voorkomen dat het in het materiaal trekt tijdens de verdere herstelwerkzaamheden.

Lange tradities en nieuwe kennis

Het boekbinderschap kent een lange traditie. Zo vertelt Herre over A. Anderson, de oprichter van boekbinderij wed. A. Anderson & Zn. Het Rijksmuseum liet aan het einde van de negentiende eeuw museumgidsen op luxe wijze binden door deze firma, zie bijvoorbeeld een exemplaar uit 1890. Deze werd gemaakt in de periode dat Bernardus Gerardus Hilhorst, meesterknecht in het bedrijf van Anderson, aan het roer stond van de firma. De stempels van Anderson werden overgedragen aan het Rijksmuseum om daar nog gebruikt te worden voor intern bindwerk. Nu liggen ze tentoongesteld voor de medewerkers in het Ateliergebouw van het museum. Zo nu en dan krijgen studenten van de master Conservation and Restoration of Cultural Heritage met als richting boek en papier de kans om de stempels uit te proberen, zodat ze leren hoe deze gereedschappen voorheen gebruikt werden.

Om kennis over de geschiedenis van het boekbinden samen te brengen, hebben Jurjen en Herre samen met Marissa Griffioen en Nick Pouls de Boekbindersdatabase opgezet. Daarnaast publiceerden Elizabet en Herre artikelen over hun werk en onderzoek. En op dit moment is Herre Albert Magnus Research Fellow on Bookbindings bij de Nationale Bibliotheek (KB), waar hij vergelijkend onderzoek doet naar achttiende-eeuwse luxebanden van boekbinder Roelof Hunia en de meer doorsnee boekbanden van zijn hand.

Zo kunnen ze met hun werk bijdragen aan zowel het behoud van bijzondere werken op papier, als aan de ontwikkeling van nieuwe materiaal-technische kennis over boekbinden en restauratie. Met aandacht voor de materiële kenmerken van deze werken komt waardevolle informatie over de historische context van het object aan het licht. De eeuwenoude traditie van het boekbinden wordt voortgezet en vernieuwd, mede door het conserveren van drukken uit museale collecties zoals die van het Rijksmuseum. Als de boeken gerestaureerd zijn, kunnen ze terug naar het depot van het Rijksmuseum, om vervolgens weer geraadpleegd te worden in onze Research Library en Study Room.

Mocht je meer willen weten over het werk van RNA? Neem een kijkje op de website! Restauratie Nijhoff Asser | papier – perkament – leer

---

Op de hoogte blijven van nieuwe blogposts? Schrijf je hier in: