Door Joëlle Daems, informatiespecialist Studie- en Leeszaal

Na mijn bezoek aan de tentoonstelling Ed van der Elsken. Up Close, te zien in het Rijksmuseum tot 13 september 2026, fietste ik opeens met een andere blik door Amsterdam. Ik stelde mij voor dat ik Van der Elsken was en door zijn camera naar de stad keek, met oog voor alle unieke mensen en gebeurtenissen waar ik langsreed. Na meerdere tentoonstellingen over hem in korte tijd, was zijn fotografie voor mij misschien wel wat vanzelfsprekend geworden. Nu, doortrappend langs het Leidseplein en met de nieuwe tentoonstelling nog vers in het geheugen, begreep ik dat het helemaal niet zo vanzelfsprekend was.

Ed van der Elsken (1925–1990) was een van de meest geliefde Nederlandse fotografen en hij bouwde in ruim veertig jaar een indrukwekkend oeuvre op. Hij staat vooral bekend om zijn vrolijke en directe straatfotografie, waarbij hij contact maakte met de mensen die hij fotografeerde: ze keken hem vaak aan of reageerden op hem. Uit sommige foto’s blijkt ook dat niet iedereen zijn benadering op prijs stelde. Hij bereikte een groot publiek, mede doordat hij publiceerde in toegankelijke media zoals tijdschriften en kranten. Hij maakte veel fotoboeken zoals het bekende Een Liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés, een fictief beeldverhaal over jonge vrije mensen in het naoorlogse Parijs, waarmee hij in 1956 doorbrak. Daarnaast was hij filmmaker en zag hij fotografie en film als onlosmakelijk met elkaar verbonden. Denk bijvoorbeeld aan de films De verliefde camera uit 1971 en Een fotograaf filmt Amsterdam uit 1982.

Met de tentoonstelling Up Close toont Rijksmuseumconservator Hinde Haest, na jarenlang onderzoek naar zijn werk en privéarchief, een completer beeld van Ed van der Elsken dan ooit tevoren. Ze geeft meer inzicht in zijn werkproces en laat ook zijn twijfels en onzekerheden zien. Via contactafdrukken zie je bijvoorbeeld zijn werkwijze: welke foto selecteerde hij en welke niet? Contactafdrukken zijn één op één afdrukken van een negatief, bij Van der Elsken vaak een 6 x 6 cm negatief, waarmee hij snel een overzicht kreeg van de foto’s die hij had gemaakt. Juist daardoor wordt duidelijk hoeveel Van der Elsken ensceneerde, vooraf plande en tijdens het selectieproces nog wijzigde.

Met ongeveer achtduizend afdrukken bezit het Rijksmuseum de grootste collectie vintage afdrukken van Van der Elsken ter wereld. Een vintage foto is een afdruk – vaak gemaakt door de fotograaf zelf – die binnen één tot vijf jaar na het maken van het negatief is vervaardigd. Natuurlijk kun je niet al deze foto’s tentoonstellen. Het gevaar bestaat dan dat werken in het depot verdwijnen en voor het publiek onzichtbaar worden. Gelukkig is deze collectie, net als het overgrote deel van de Rijksmuseumcollectie, gedigitaliseerd en te bekijken via Collectie Online.

Heb je na een bezoek aan de tentoonstelling nog tijd over en behoefte aan verdieping? In de Rijksmuseum Research Library en de Study Room Prints & Drawings komen wetenschap en kunst samen. Begin bijvoorbeeld met de prachtige tentoonstellingscatalogus van Hinde Haest. Wil je de foto’s graag van dichtbij en zonder lijst bekijken? Dan kunnen de vintage afdrukken van Van der Elsken worden aangevraagd in de Study Room. Ook de originele fotoboeken en publicaties – waarvan er in de tentoonstelling meer dan dertig te zien zijn – kunnen worden aangevraagd in de Research Library. Ten slotte bezit de bibliotheek nog veel andere tentoonstellingscatalogi over Ed van der Elsken. Op deze pagina lees je meer over een bezoek aan de Research Library en Study Room en hieronder geef ik alvast een paar tips om je verder te verdiepen.

Fotoboeken Ed van der Elsken

• Een Liefdesgeschiedenis in Saint-Germain-des-Prés (1956)
• Jazz (1959)
• Sweet life (1966)
• Eye love you (1977)
• De ontdekking van Japan (1988)
• Once upon a time (1991)

Tentoonstellingscatalogi

• Hinde Haest, Ed van der Elsken: up close, 2026.
• Mattie Boom en Hans Rooseboom, Feest: Ed van der Elsken, 2020.
• Frits Gierstberg, Lust for life: Ed van der Elsken in kleur, 2019.
• Hripsimé Visser, Ed van der Elsken: de verliefde camera, 2017.
• Martin Parr, Ed van der Elsken: my Amsterdam, 2005.

---