Door Joëlle Daems, Informatiespecialist Studie- en Leeszaal

Als informatiespecialist Studie- en Leeszaal ontvang ik veel vragen over de Rijksmuseumcollectie via het contactformulier op onze website. Laatst ontving ik een vraag over een foto van een schilderij. Het leek enigszins op Caravaggio, maar zag er ook vreemd en gelikt uit. Nadat ik wantrouwend een image search uitvoerde, bleek het om een door AI gegenereerde foto te gaan van een niet-bestaand schilderij. Rijksmuseum-informatiespecialisten krijgen hier steeds vaker mee te maken: ik ontvang meer vragen die gebaseerd zijn op een visuele analyse gemaakt door een AI-chatbot of op (foutieve) informatie over collectieobjecten gedeeld door dezelfde chatbots. Dit onderstreept hoe belangrijk het is om altijd kritisch te blijven op wat je ziet. Uit de tentoonstelling FAKE!, die tot en met 25 mei 2026 te zien is in de Rijksmuseum Fotogalerij, blijkt dat dit thema al veel langer een rol speelt.

De tentoonstelling FAKE! richt zich op fotomontages en fotocollages: foto’s waarin meerdere beelden tot één geheel worden samengevoegd door te knippen, plakken en soms te herfotograferen. Het medium fotografie leent zich perfect voor manipulatie. Het is ten eerste interessant om met fotografie te spelen, omdat het medium juist de suggestie wekt dat je de werkelijkheid ziet. Anders dan bij een schilderij, kun je denken dat een foto altijd een blik op de werkelijkheid werpt: er is een directe relatie met het licht dat precies op het moment van het nemen van de foto werd vastgelegd. Foto’s konden ten tweede – lang vóór Photoshop – op vele ingenieuze manieren bewerkt worden. Dit werd al direct na de uitvinding van de fotografie toegepast. Zowel de negatieven als de afdrukken konden worden aangepast: knippen, plakken, tekenen, schilderen, meerdere negatieven over elkaar afdrukken, fotopapier langer of korter blootstellen aan licht of herfotograferen.

FAKE! toont onder andere fotocollages die opduiken in 19e-eeuwse Victoriaanse plakboeken en fotomontages van mensen die twee keer naast elkaar afgebeeld worden, alsof ze met elkaar in gesprek zijn. Gezichten worden toegevoegd aan een prent, een auto-ongeluk wordt nagebootst en toekomstbeelden met vliegende auto’s worden geschetst. Toch blijkt uit de tentoonstelling dat de techniek niet alleen maar humoristisch werd gebruikt. In de jaren 1920 werden montages ingezet voor reclames om bijvoorbeeld de grootsheid, snelheid en technische vooruitgang van die tijd te benadrukken. Het bleek ook een sterk propagandamiddel te zijn waarmee een nauwkeurig samengesteld beeld van de werkelijkheid werd geschetst dat aansloot bij de idealen. Daartegenover is het juist een medium dat op ironische wijze gebruikt kan worden om kritiek te leveren op de status quo. Parallellen met het heden zijn meer dan eens aanwezig.

Juist door de connectie met het heden is dit een interessante tentoonstelling om te bezoeken, zeker als je, net als ik, steeds vaker wordt geconfronteerd met AI-afbeeldingen en niet-bestaande schilderijen. Het is in die zin de taak van de informatiespecialist om zich bewust te zijn van het gemanipuleerde negatief dat voorafging aan de fotomontage en om die informatie toegankelijk te maken en te delen.

Wil je na een bezoek aan de tentoonstelling meer weten over de relatie tussen fotografie en de werkelijkheid of over fotomontages en fotocollages? De tentoongestelde foto’s maken deel uit van het Rijksprentenkabinet en je mag werken uit deze collectie opvragen om te bekijken in de Study Room Prints & Drawings. Je kunt een afspraak maken via dit formulier en de objectnummers vind je via Collectie Online. Je bent verder altijd welkom in onze Rijksmuseum Research Library, waar ik je aanraad om deze boeken te raadplegen:

• Fred Ritchin, The synthetic eye: photography transformed in the age of AI, London; New York: Thames & Hudson, 2025.
• Dawn Ades, Photomontage, London: Thames and Hudson, 2021.
• Patrick Elliott, Cut and paste: 400 years of collage, Edinburgh: National Galleries of Scotland, 2019.
• Walead Beshty (ed.), Picture industry: a provisional history of the technical image 1844-2018, Zürich: JRP Ringier Kunstverlag, 2018.
• Hilde Van Gelder en Helen Westgeest, Photography theory in historical perspective: case studies from contemporary art, Chichester, West Sussex; Malden, MA: Wiley-Blackwell, 2011.
• Fred Ritchin, After photography, New York: W.W. Norton, 2009.
• James Elkins (ed.), Photography theory, New York, NY [etc.]: Routledge, 2007.
• John Tagg, The burden of representation: essays on photographies and histories, Minneapolis: University of Minnesota Press, 2021 (eerste druk in 2007).
• Christopher Pinney en Nicolas Peterson (eds.), Photography’s other histories, Durham: Duke U.P., 2004.
• William J. Mitchell, The reconfigured eye: visual truth in the post-photographic era, Cambridge, Mass.: MIT Press, 1992.

---

Wil je op de hoogte blijven van nieuwe blogposts? Schrijf je dan hier in: