De Cuypersbibliotheek wordt druk bezocht door nationale en internationale onderzoekers die zich buigen over de collectie. Wie zijn deze onderzoekers en waar gaat hun onderzoek over? 

Mijn naam is Iris Louwersheimer en vanuit de Research Master Arts of the Netherlands aan de Universiteit van Amsterdam doe ik een onderzoeksstage in het Rijksmuseum. Uit deze stage zal mijn masterscriptie voortkomen. Sinds september zit ik vier dagen per week in de Studiezaal van het museum en doe ik onderzoek naar nieuwsprenten. De term is vrij breed: het zijn in principe gewoon prenten die nieuws verbeelden uit een bepaalde tijd, maar dat kan eventueel in de vorm van satire of propaganda gegoten zijn. Belangrijk om te beseffen is dat deze prenten altijd een verbeelding zijn van het nieuws, gemaakt door prentmakers met bepaalde artistieke overwegingen, en uitgegeven door uitgevers met commerciële overwegingen. Bekende nieuwsprenten zijn bijvoorbeeld die van Frans Hogenberg ten tijde van de Opstand in de Nederlanden.

Ik heb voor mijn onderzoek bijna de gehele collectie nieuwsprenten in het Rijksmuseum (de collectie Frederik Muller) doorgenomen en uiteindelijk ervoor gekozen om mijn onderzoek toe te spitsen op de nieuwsprenten van de Amsterdamse uitgeversfamilie Allard. In deze familie zaten ten minste drie generaties uitgevers: Hugo Allard (1620-1691), zijn zoon Carel (1648-1709) en de zoon van Carel en kleinzoon van Hugo, Abraham (1675-1725). Binnen het uitgeversfonds van deze familie kijk ik naar de prenten die door hen zijn uitgegeven over de Eerste Engelse Oorlog (1652-1654), de Glorious Revolution (1688) en de Vrede van Utrecht (1713), en die prenten vergelijk ik weer met wat er verder in die tijd in Amsterdam is uitgegeven over dit nieuws. Wat voor verhaal over het nieuws vertellen de uitgevers? Op deze manier hoop ik de positie van de familie Allard binnen de nieuwsprentenmarkt te bepalen en tegelijkertijd beter inzicht te verwerven in deze markt en in de beeldcultuur van de late zeventiende en vroege achttiende eeuw. Prenten zitten echt aan de grond van de beeldcultuur en waren voor veel mensen toegankelijk: dat spreekt mij aan. Een van de vragen die ik stel in mijn onderzoek gaat bijvoorbeeld over de grote hoeveelheid Orangistische prenten uitgegeven door de familie. Ik wil graag weten of zij op dit vlak een soort monopolistische marktpositie hadden verworven.Opgeleid als kunsthistorica, verdiep ik mij nu dus ook opeens in de complexe historische kant van visuele cultuur. Opvallend in het uitgeversoeuvre van de familie Allard is het grote aandeel satirische prenten over de Spaanse Successieoorlog. Vooral met ingewikkelde spotprenten is het heel lonend om veel van de geschiedenis te begrijpen. Wat ik verder heel interessant vind aan prenten die nieuws verbeelden, is hoe er voor nieuws niet per se nieuwe platen gesneden werden; sommige platen werden keer op keer hergebruikt door uitgevers, die door wat aanpassingen en andere tekst de plaat geschikt maakten voor de huidige gebeurtenis.

Hierin zien we hoe de commerciële kant van een bedrijf invloed kan hebben op beeldcultuur. De uitgever heeft nog een plaat liggen: waarom niet tijd en kosten sparen en die opnieuw gebruiken?

 

Francois Schillemans naar Adriaen Pietersz van de Venne, Het Schip van Staat, 1654-1691. Ets, gravure en boekdruk, 605 x 610 en 508 x 612 mm. Rijksmuseum, Amsterdam. Inv. nr. RP-P-OB-78.632 en RP-P-OB-82.802. De prent links is uitgegeven door Hugo Allard naar aanleiding van de Vrede van Westminster in 1654. De prent rechts is uitgegeven door zijn zoon Carel in 1691, ter ere van de overtochten van Willem III, deze keer naar Den Haag.

De commerciële kant van dit soort prenten zien we ook in hoe uitgevers probeerden hun producten aan de man te brengen, bijvoorbeeld door het adverteren in kranten, maar ook door reclame op de prent zelf. De prent is bijvoorbeeld waarheidsgetrouw, het nieuwste, het beste of verbeterd. De concurrentie binnen de nieuwsprentenmarkt was hoog: het loonde om als eerste uitgever nieuws op de markt te brengen, voor het achterhaald was. Dat dit soms resulteerde in slechte, snel gesneden platen maakte sommige uitgevers minder uit. De familie Allard deed mee met deze snelle concurrentie. In 1713, bij de Vrede van Utrecht, werden er allerhande festiviteiten georganiseerd en werd er vuurwerk afgestoken. Prentmakers liftten graag mee op dit grote nieuwsfeit. Ook Abraham Allard dacht hier goed aan te kunnen verdienen: hij nam bijvoorbeeld het risico om een prent, met privilege, van de Haagse uitgever Anna Beeck te kopiëren en zelf uit te geven. Dit bleef echter niet onbestraft: een boete van ƒ. 300,- was het gevolg. Later dat jaar werd de boete voor het schenden van een privilege overigens verhoogd naar 3000 gulden: Abraham heeft dus nog geluk gehad. Diezelfde Vrede van Utrecht bracht Abraham in een uitgeversstrijd met mede-Amsterdammer Willem Koning. Abraham beweerde op een van zijn prenten dat zijn vuurwerkprenten de beste waren, waar Koning op reageerde door op zijn vuurwerkprent te laten drukken dat die van ‘A.A. bij de beurs’ slechts ‘een poddegrol’ was.

Dat ik mijn onderzoeksstage in het Rijksmuseum mag doen is heel bevorderlijk voor mijn onderzoek: de collectie bevat niet alleen de enorme Frederik Muller collectie, ook huisvest het Rijksprentenkabinet de grootste collectie prenten uitgegeven door de familie Allard. Daarnaast vind ik het inspirerend om met andere onderzoekers, stagiairs en fellows, in de mooie bibliotheek te werken en om bij de kunsthistorische lunches te horen over wat er verder in het museum gebeurt. Naast mijn eigen onderzoek heb ik meegeholpen bij de invulling van de Guilty Pleasures prentenkabinetten voor de tentoonstelling High Society en woon ik vergaderingen bij over de Alle Rembrandts van het Rijksmuseum  tentoonstelling in 2019. Het is heel fijn om op deze manier als onderzoeksstagiaire betrokken te worden bij het museum.