Gastblog door Marja Smolenaars

De Short-Title Catalogue, Netherlands (STCN) is de retrospectieve nationale bibliografie van Nederland tot 1801. De STCN heeft tot doel beschrijvingen te bevatten van alle boeken die in Nederland in druk zijn verschenen tot en met het jaar 1800, en ook van alle boeken die buiten Nederland in diezelfde periode in de Nederlandse taal zijn gepubliceerd. De STCN wordt samengesteld op basis van collecties in binnen- en buitenland met het boek in de hand (in autopsie). De omvang van het bestand was begin 2018 ca. 210.000 titels in ongeveer 550.000 exemplaren, maar het bestand wordt nog dagelijks uitgebreid en de STCN is altijd op zoek naar publicaties die een aanvulling kunnen vormen voor de database. Zo zijn in 2015 en 2016 de Nederlandse boeken van de Rijksmuseum Research Library opgenomen in de STCN.

Vraag willekeurige voorbijgangers wat voor boeken ze zoal verwachten in de bibliotheek van het Rijksmuseum en ‘boeken over kunst’ is ongetwijfeld het meest gegeven antwoord. Nu is dat natuurlijk ook zo; de bibliotheek staat vol met boeken die iets met kunst in de ruimste zin van het woord te maken hebben en dat geldt ook voor het materiaal van vóór 1801. Zo zitten er veel receptuur- en voorbeeldboeken, kunstcatalogi, kunstenaarshandleidingen en fraaie plaatwerken in de collectie. Van een achttal kunstenaarshandleidingen/receptuurboeken is door Daphne Wouts (kunst- en boekhistorica, Universiteit Leiden/STCN) en Lisa Wiersma (kunsthistorica, Universiteit Utrecht) een webexpo gemaakt. Een mooi voorbeeld van een ‘echt’ kunstenaarsboek is bijvoorbeeld Het werk van den alöm beroemde konst-schilder Adriaan van Ostade, uitgegeven vóór 1780.        

Maar toen de STCN in 2015 de bibliotheekcollectie van het Rijksmuseum ging beschrijven, bleken er verrassend veel boeken te zijn die slechts heel zijdelings, of zelfs helemaal niets met kunst te maken hadden. Om een indruk te geven van deze wat minder kunstgerichte boeken volgen hier drie voorbeelden van unieke uitgaven uit de Rijksmuseumcollectie die nu zijn opgenomen in de STCN.

Zo bevat de collectie bijvoorbeeld aflevering 5 van De blafkaaker, rabbelende en knabbelende over het merg van gereede en ongereede gladde en aangenaame kost uit 1759. Deze vijfde aflevering lijkt het enig bewaarde exemplaar te zijn; ook de vier eerdere afleveringen zijn tot op heden in geen enkele bibliotheek teruggevonden. Samuel Hannot in zijn Nieuw woordenboek der Nederlantsche en Latynsche tale (3e druk, 1736) geeft ‘snappert’ als verklaring voor het woord ‘blafkaker’, maar ook dat woord heeft de tand des tijds niet doorstaan en ‘blaaskaak’ komt nu het dichtst bij de betekenis.

De titel van dit blog noemt ook een malbroek, maar eigenlijk is dat niet correct, het is niet ‘een malbroek’, maar Malbroek, de verbasterde naam van John Churchill, hertog van Malborough, de gevreesde legeraanvoerder die in de Spaanse Successieoorlog de Fransen ernstige nederlagen toebracht. Door de plundertochten van zijn manschappen wordt op sommige plaatsen in het Maasdal jaarlijks nog steeds symbolisch een pop van Malbroek verbrand. Het onooglijke liedblad Op de dood van monsieur Malbroek (collectie Koninklijk Oudheidkundig Genootschap) vertelt hoe een bode aan mevrouw Malborough kwam vertellen dat haar man gesneuveld was; een beetje leedvermaak was de Nederlanders niet vreemd. De STCN heeft ruim 150 publicaties uit de Rijksmuseum collectie het trefwoord ‘liedboek’ gegeven, variërend van psalmboekjes tot een bundel Rotterdamse schuttersliederen en van driedelige stichtelijke rijmen tot losse liedbladen zoals het lied over Malbroek.

En als laatste voorbeeld een vroege stadsgids voor toeristen: Description of the cityhouse of Amsterdam, uitgegeven door de weduwe van Pieter Mortier in 1782. Dit was een vertaling van de Beschryvinge van’t stadhuis van Amsterdam, voor het eerst verschenen in 1737. Al direct daarna werden vertalingen in het Frans, Duits en Engels uitgebracht. Het Engels in het boekje is abominabel, en waren de illustraties in de eerdere edities nog zeer acceptabel, die uit 1782 zijn niet best. Er staan diverse edities online, zodat u de kwaliteit zelf kunt vergelijken. Dit stadsgidsje komt eveneens uit de bruikleencollectie van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap waar ook veel publicaties betreffende de schutterijen te vinden zijn, maar ook een honderdtal gelegenheidsgedichten die uitgegeven werden bij huwelijken, geboorten en begrafenissen.

 

Al met al, een zeer gevarieerde collectie die weer vele nieuwe beschrijvingen in de STCN heeft opgeleverd. Van de ruim 5200 Rijksmuseum-titels die nu in de STCN zitten is 16% uniek, dat wil zeggen dat we die tot nu toe nog niet in een andere bibliotheek hebben aangetroffen. Meer informatie over de STCN is te vinden op www.stcn.nl.

Marja Smolenaars werkt bij de Koninklijke Bibliotheek als informatiespecialist en is daar o.a. belast met het verwerken van oude drukken in de KB-catalogus en in de Short-Title Catalogue, Netherlands.