De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.

Door Geert Jan Koot

Op de ABA Rare Book Fair in Londen werden de drie zeldzame kleursystemen van Friedrich Wilhelm Ostwald (1853-1932) aangeboden. Aangezien de samenhang tussen de drie verschillende uitgaven een beter begrip van deze kleurtheorie oplevert, is besloten de drie werken gezamenlijk te verwerven. Bovendien vormen deze systemen een aanvulling Ostwald’s boek over schildertechnieken dat het Rijksmuseum eerder verwierf, “Die Maltechnik : jetzt und künftig” uit 1930. De vroegste en meest uitgebreide, maar uiterst zeldzame uitgave van Ostwald’s kleursysteem uit 1918, “Farbenatlas”, met ca. 2500 gecodeerde kleurstalen op 105 kartonnen platen, kon op de Amsterdam International Antiquarian Book & Map Fair in oktober worden aangekocht. Dit werk is gebaseerd op de 2520 meetbare kleuren volgens de methode van Wilhelm Ostwald.

Vrijwel alle boeken die William Ostwald over zijn kleurtheorieën schreef zijn nu te bestuderen in de bibliotheek van het Rijksmuseum, recent aangevuld met deze zeldzame en kwetsbare verzamelingen kleurstalen, kleurcirkels en kleurdiagrammen uitgegeven ter illustratie van zijn systeem.

De theorieën van Ostwald hebben invloed gehad in Nederland. In de verbeterde editie van het populaire “Handboek voor schilders” van P.H. Bartels  uit 1925 introduceerde de bewerker J.A.P. Meere het werk van Wilhelm Ostwald. Meere beschrijft in de inleiding kort en krachtig de essentie van de kleurenleer volgens Wilhelm Ostwald. Hij beschouwt de basis van drie grondkleuren als fout, evenals het negeren van wit en zwart als bestanddeel van de kleur zelf. Indirect refereert hij daarmee aan de ordening volgens een natuurkundig of optisch principe, gebaseerd op de harmonie van spectrale kleuren. Hij betoogt dat die wijze van ordening voor de huisschilders verleden tijd is. De ordening van de kleuren gebeurt nu op basis van de stoffelijke kleuren. De stof wordt niet beschreven als (spectrale) kleur en materiaal maar als kleur en wit- en zwart factor, met andere woorden: het materiaal wordt nu uitgedrukt in een code. Meere geeft aan dat deze wijze van ordenen niet nieuw is, maar dat het nu dankzij meetinstrumenten mogelijk is om het wit- en zwart gehalte te meten in plaats van te schatten. Meere legt een groot vertrouwen in de wetenschap aan de dag. De kleurenleer volgens Ostwald is “een geheel eigen wetenschappelijk systeem.” De kleur (in letters) en het gehalte aan wit en zwart (in cijfers) maakt het mogelijk om iedere mengkleur en alle kleurcombinaties met wiskundige zekerheid vast te stellen. Dit is vooral voor de nijverheid van zeer groot belang.

Met deze nieuwe editie van 1925 van het handboek van Bartels werd voor een breed publiek van Nederlandse vakschilders de vernieuwende methode toegankelijk gemaakt. Al in 1918 besteedde Huszar aandacht aan Ostwald in het augustusnummer van De Stijl over “Die Farbenfibel”,  gevolgd door een artikel in “De Bouwwereld” van december 1920, gebaseerd op een verslag door Ostwald op een bijeenkomst van de Deutsche Werkbund in 1919.

In 1920 waren in Nederland te bestellen: Die Farbenfibel (1916) waarvan tenminste 17 drukken tot 1969 en een Engelse vertaling zijn verschenen, Der Farbenatlas (1917), Der Farbkörper (1919), Die Farbschule (1919), Mathetische Farbenlehre (1918), Physikalische Farbenlehre (1919), Die Harmonie der Farben: der Farbnormen und Farbharmonien (1918) waarvan het Rijksmuseum een 4de editie bezit uit 1949, Der Farbnormen und Farbharmonien.

Ostwalds Farbenatlas / Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [1917-1919]. 3 dozen : 103 kartonnen platen waarop ca. 2500 losse kleurstalen; 32 x 45 cm. De bijbehorende “Gebrauchsanweisung”, evenals de “Nachrichten” (1-13) zijn bijgevoegd. 

Ostwalds Farbnormen-Atlas / Wilhelm Ostwald
Grossbothen / Leipzig : Unesma, [1923]. 4 dozen : kleurstalen ; 30 cm + Übersichtsplan en boekje “Farbnormen und Farbharmonien”, Berlin / Camburg, F. R. Blau Verlag (1949) 24 pagina’s.

Die Farbkreise : (Farbnormen 2) / von Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [ca. 1928]. 3. Aufl. 2 delen (10 pagina’s, 28 bladen): illustraties; 33 cm.

Der Farbkörper und seine Anwendung zur Herstellung farbiger Harmonien / von Wilhelm Ostwald
Leipzig : Unesma, [1927?]. 3. Aufl. 1 portfolio : illustraties ; 23 x 33 cm.
12 platen met 768 gemonteerde hexagonale kleurstalen (diameter ca 15 mm) en tekstboek (23 pagina’s met 10 diagrammen in de tekst in afgedrukte omslagen van de uitgeverij.

Voor een overzicht van alle kleursystemen zie: Werner Spillmann, Farb-Systeme 1611-2007, (Ostwald: pp. 114-125); Überblick über Farbsysteme, Deutsches Farbenzentrum