Door Geert-Jan Koot
De collectie van Research Services groeit nog altijd. De aanvankelijk bescheiden negentiende-eeuwse handbibliotheek is uitgegroeid naar ca. 450.000 boeken. Iedere maand maakt Research Services de nieuwe aanwinsten van de bibliotheekcollectie bekend. Conservator Bibliotheekcollecties Geert-Jan Koot presenteert een in het oog springende verwerving.
In januari 2020 verwierf het Rijksmuseum een exemplaar van de vijfde Italiaanse editie uit 1644 van Della fisionomia dell’huomo door Giovan Battista della Porta (1535-1615). Pas na acht maanden werd een exportvergunning verleend door het Italiaanse ministerie van cultuur nadat het veilinghuis in Milaan had aangetoond dat een exemplaar aanwezig is in een Italiaanse bibliotheek. Ook tijdens het leven van de auteur Della Porta was het niet eenvoudig om dit boek te raadplegen. De oorspronkelijke Latijnse editie uit 1586 van De humana physiognomonia werd als een occulte verhandeling afgekeurd door de rooms-katholieke kerk, en de eerste Italiaanse uitgave verboden door de Venetiaanse inquisitie. Della Porta kreeg te horen dat hij zich voortaan aan het schrijven van toneelstukken diende te wijden, waarop hij de Italiaanse vertaling in 1598 uitbracht onder het pseudoniem Giovanni di Rosa.
Giovan Battista della Porta was een Napolitaanse geleerde en toneelschrijver die wordt beschouwd als de grondlegger van de fysionomie. Zijn grote belangstelling voor de natuurwetenschappen is typerend voor de Renaissance. Fysionomie is de kunst of wetenschap om de persoonlijkheid en karakteristieke eigenschappen van de geest af te leiden uit het uiterlijk, vooral uit de gelaatstrekken. Deze opvatting bestond al in de Griekse oudheid maar Della Porta werkte dit verder uit tot een theorie. Het vernieuwende van dit tractaat is de bredere context en de rol die de hemellichamen kregen toebedeeld bij het verklaren van de karaktereigenschappen. De aanhangers van deze theorie probeerden alle verschijningsvormen van dieren, planten, mensen, hemellichamen en zelfs gesteenten met elkaar in verband te brengen. De fysionomie werd gebruikt als middel om karaktereigenschappen te identificeren. De beoordelingen van Della Porta zijn gebaseerd op gelijkenissen in uiterlijke verschijning: mannen met een donkere huidskleur en een uiterlijk dat doet denken aan gevaarlijke dieren zullen zeer waarschijnlijk naar de gevangenis gaan. Dit voorbeeld benadrukt de esthetiek die Della Porta’s fysionomie structureert: mooie lichamen zijn ook moreel goed. Er is een direct verband tussen schoonheid, deugd, succes en gezondheid, aangezien deze eigenschappen allemaal voortkomen uit een goed temperament, dat wil zeggen uit een harmonieus mengsel van de elementen. Een monsterlijk lichaam duidt daarentegen op een slechte gezondheid, pech en twijfelachtige morele neigingen. Maar ook hadden veranderingen in het uiterlijk aanzienlijke gevolgen voor iemands gedrag en gewoonten.
Dit gedachtengoed is zeer herkenbaar in de geschriften als Sur la physiognomonie uit 1671 en Sur l’expression generale & particuliere uit 1698 van de Franse schilder en oprichter van de Académie royale de Peinture, Charles le Brun (1619-1690). In zijn tekeningen en prenten vergeleek hij een verscheidenheid aan gegevens, zoals de as van de wenkbrauwen en de hoek van de ogen, en trok hij parallellen tussen de gezichten van bepaalde menselijke karakters en die van dieren. Een herleving van de theorie van de gelaatskunde tijdens de Verlichting in de 18de eeuw werd ingezet door de Zwitser Johann Caspar Lavater (1741-1801) met zijn invloedrijke werk Over de physiognomie. Zelfs in de 19de eeuw paste de criminoloog Cesare Lombroso de denkbeelden van Della Porta toe om de aard van misdadigers te duiden.
Zie voor een verdere uiteenzetting over Della fisionomia dell’huomo en de illustraties de selectielijst van aanwinsten september 2020
In Venetia, Presso Christoforo Tomasini. MDCXLIIII (1644). [6] bladen, 570 [i.e. 572] pagina’s, [2] bladen : 2 illustraties (portretten, houtsnedes), talrijke illustraties in de tekst (houtsnedes) ; 24 cm.
Editie: In questa quinta, & ultima Impressione migliorati in più di due mila luoghi, che si leggeuano scorrettissimi, et aggiuntavi il Discorso di Livio Agrippa sopra la natura, e complessione humana et il Discorso de’ nei di Lodovico Settali. Aggiuntavi la Fisionomia naturale di monsignor Giovanni Ingegnieri, Polemone e la Celeste dello stesso Porta.
Geef een reactie