Het Rijksmuseum is het museum van en voor iedereen. Om die reden wil het museum inclusief zijn en in publieksteksten de taal van vandaag gebruiken. Sinds 2015 houdt een werkgroep zich daarom bezig met het kritisch beoordelen van verouderde terminologie in het collectieregistratiesysteem en andere publieksteksten van het museum. Met het oog op de tentoonstelling ‘Slavernij’, die hopelijk snel opent voor het publiek, heeft de werkgroep zich gebogen over termen die verband houden met slavernij. De uitkomst hiervan is dat het museum tegenwoordig spreekt over ‘tot slaaf gemaakte mensen’ of ‘mensen in slavernij’ in plaats van over ‘slaven’.

Door Bas Nederveen

Over de Werkgroep

De werkgroep Terminologie van het Rijksmuseum richt zich op het gebruik van correcte, hedendaagse termen in de titels en beschrijvingen van objecten in de collectiedatabase. Hierin worden verouderde en eurocentrische termen vervangen, zoals:

• Termen die niet door een groep zelf zijn bedacht (bijvoorbeeld: bosjesman, eskimo of indiaan).
• Termen die van oorsprong een negatieve betekenis hebben (zoals: hottentot, mongooltje, krankzinnige of ketter).
• Termen die in de loop der tijd een negatieve betekenis hebben gekregen (zoals: zigeuner, allochtoon, slaaf, dwerg of hermafrodiet).
• Termen die zijn ontstaan vanuit een eurocentrisch perspectief (inboorling, inlander, oosterling, primitief, exotisch).

Aanvankelijk richtte de werkgroep zich vooral op termen waarmee huidskleur wordt aangeduid en verschillende etnografische benamingen. Inmiddels richt de werkgroep zich ook specifiek op termen die verband houden met seksuele en genderdiversiteit. Maar de lijst met termen die nog aangepakt moeten worden is nog veel diverser.

Bij aanvang van het project was er geen kant-en-klare methode om verouderde titels en beschrijvingen aan te passen. Gaandeweg ontstond een werkwijze, die de werkgroep nu per term toepast. Op basis hiervan heeft de werkgroep geconstateerd dat er – naast specifieke oplossingen – bij de meeste termen die gerelateerd zijn aan huidskleur of etnografische benamingen vaak een vergelijkbare aanpak mogelijk is. De oplossingen die de werkgroep aanbiedt zijn, van specifiek naar algemeen:

• De werkgroep probeert allereerst om afgebeelde mensen hun naam terug te geven.
• Als dat niet kan, wat helaas vaak zo is, wordt de bevolkingsgroep met een endoniem benoemd. Een endoniem is de naam die een groep, volk of gemeenschap zelf gebruikt (bijvoorbeeld: Sami (in plaats van Lappen) of Inuit (in plaats van Eskimo’s)).
• Lukt het niet om de bevolkingsgroep te benoemen, dan kiest de werkgroep voor een algemenere geografische benadering (bijvoorbeeld: Indonesisch, Surinaams).
• Ten slotte benoemt de werkgroep het expliciet wanneer er stereotyperingen in de beschrijving staan.

Hierboven wordt gesproken over het vervangen van termen. Maar vervangen is eigenlijk niet het juiste woord. Bestaande beschrijvingen en titels in de database worden niet weggegooid of overschreven. Nieuwe titels en beschrijvingen worden toegevoegd aan onze database. Op deze manier blijft de geschiedenis van termen die gebruikt zijn om de collectie te beschrijven bewaard en poetsen wij het verleden niet weg.

Slavernijtentoonstelling

Met het oog op de tentoonstelling ‘Slavernij’, heeft de werkgroep zich gebogen over het gebruik van de term ‘slaaf’ in een koloniale context. De tentoonstelling ‘Slavernij’ richt zich op slavernij in de Nederlandse koloniale periode. Zowel de slavernij in Suriname, Brazilië en het Caribisch gebied (trans-Atlantisch), met de rol van de West-Indische Compagnie (WIC), als de Nederlandse koloniale slavernij in Zuid-Afrika en Azië waar de Verenigde Oost Indische Compagnie (VOC) actief was, komen aan bod.

Een problematische kant van het woord ‘slaaf’ is dat het een mens reduceert tot het slaaf-zijn, tot het eigendom van iemand anders. Dit is een situatie waarin iemand onder dwang en met geweld terecht is gekomen. De term ‘slaaf’ erkent de menselijkheid van de persoon in kwestie niet. Om die reden geeft het Rijksmuseum er de voorkeur aan om te spreken over “tot slaaf gemaakte mensen”. Door te spreken over tot slaaf gemaakte mensen, mannen, vrouwen of kinderen, benadrukken we het feit dat niemand ervoor kiest om slaaf te zijn. De term ‘tot slaaf gemaakt’ maakt de lezer bewust van de ongelijke verhoudingen en maakt duidelijk dat bij een tot slaaf gemaakte mens ook een ‘slavenmaker’ hoort, de ‘slavenhouder’.

Flora

De keuzes die gemaakt zijn voor de slavernijtentoonstelling hebben ook hun weerslag op de manier van beschrijven in ons collectieregistratiesysteem. Dit portret [afb. 2, niet in de tentoonstelling] is gemaakt door Jan Brandes in Batavia. De tekening stelt Flora voor, een tot slaaf gemaakte vrouw uit de huishouding van de tekenaar. In het verleden heeft de tekening van een museummedewerker de titel Silhouetportret van slavin Flora gekregen. Zo was de tekening ook ingevoerd in het registratiesysteem van het museum. Inmiddels heeft het portret een nieuwe titel gekregen: Silhouetportret van Flora. Het woord ‘slavin’ staat niet meer in de titel. Dit is conform de conventies die wij in het museum gebruiken voor portretten, zoals wij die bijvoorbeeld ook toepassen bij het Portret van Lysbeth van Duvenvoorde of het Portret van Rembrandt. De mededeling dat Flora een “tot slaaf gemaakte vrouw” was, is niet weggepoetst, maar is nu opgenomen in het veld ‘beschrijving’. Met deze twee wijzigingen willen wij benadrukken dat Flora net als ieder andere in de eerste plaats een mens was.

---