Aanwinstenblog 2022/04

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Een van de meest gewaardeerde onderdelen in de collectie van de Rijksmuseum Research Library is de verzameling van honderden receptuurboeken en kunstenaarshandleidingen. Dat zijn technische handboeken met praktische instructies voor de kunstenaar. De collectie is recent verrijkt met een achttiende-eeuws manuscript dat de titel ‘Beschrijving van recepten, om te schilderen’ draagt.

Beschrijving van recepten, om te schilderen

Het recent verworven manuscript bestaat uit 75 bladen, voor het merendeel in een goed leesbaar 18e-eeuws Nederlands handschrift. De laatste negen bladen bevatten een toegift in het Duits. Op het eerste blad staat een dedicatie aan de ‘seer hoegh wel geboren heer, der heren tot Well aen de Maes wonende op het vreij adelijck huis Well, Henricus van de Vehn’. Het is nog niet duidelijk wie deze Van de Vehn precies was, en waarom hij deze verzameling verfrecepten en schilderinstructies opdroeg aan de kasteelbewoners van Well.

De praktische intenties van de auteur of  samensteller worden in de eerste zin al duidelijk wanneer hij een methode om te planeren omschrijft: ‘Neemt de allerbeste witte lijm ende kookt de selve in seer schoon regenwaeter soo dun en soo gemenght, dat wanneer den selven koudt is stolt als kalfsvlees soop.’ In de pagina’s daarna volgen meer technische aanwijzingen, als ook een beschrijving van de bereiding en toepassing van tientallen kleuren. Bij het ‘sapgroen’ is de koptitel daadwerkelijk in een groene kleur geschreven, alsof de schrijver ter plekke zijn pen in de geplette bessen van de kruisdoorn uit de kasteeltuin heeft gedoopt.

Het manuscript vervolgt met de toepassing van de kleuren voor verschillende onderwerpen, oftewel hoe schilder je mensen, dieren, wolken, kastelen en landschappen: ‘Tot de oude vrouwen sal men nemen … loodwit ende wat bruijnen ooker ender daermede aangeleidt ende bloeseren met fermilioen’, en ‘Den arent sal men aanleggen met dichten bruijnen ooker ende met wat swerts…’ Een afzonderlijk deel van het manuscript is gereserveerd voor de vraag ‘Hoe men allerleij bloemmens al aenleggen en couleuren’. Daarop volgen onder meer nog wat korte stukjes over lak en vernis, en nog negen pagina’s in het Duits.

Tekstgeschiedenis en discours

Manuscripten met verfrecepten en schilderinstructies waren in de achttiende eeuw wijdverspreid, maar vanuit de gedachte dat ze een praktische toepassing in het atelier hadden, is het niet verwonderlijk dat er weinig bewaard zijn gebleven. In de Rijksmuseum Research Library is inmiddels een bescheiden bestand aan handgeschreven receptuurboeken opgebouwd, naast een veel grotere collectie gedrukte werken over hetzelfde onderwerp.

Door een corpus van vergelijkbare teksten bij elkaar te brengen, kun je de niet alleen het praktisch gebruik van dit soort boeken en manuscripten beter begrijpen, maar ook de bibliografische en teksthistorische context reconstrueren. De recepten zullen soms uit de ervaring van de schilder voortkomen, maar vaker nog werden ze uit andere bronnen gekopieerd. Zo blijkt het Duitse deel van dit manuscript vrij nauwkeurig overgenomen te zijn uit het gedrukte boek Neu ausgefertigtes und mit vielen Raren Kunst-Stücken geziertes Farben-Büchlein, waarvan ook een exemplaar in de Rijksmuseum Research Library aanwezig is. De reden dat dit deel van het manuscript in het Duits is geschreven, zou dus simpelweg kunnen zijn dat de teksten over dit specifieke onderwerp in het Duits beschikbaar waren. Nader onderzoek moet uitwijzen of ook de Nederlandse verfrecepten en instructies herleid kunnen worden tot andere teksten.

Klaer lightende spiegel der verfkonst

Ongeveer gelijktijdig met het hierboven beschreven manuscript, is ook een exemplaar van de Klaer lightende spiegel der verfkonst in de bibliotheekcollectie opgenomen. Het origineel betreft een fraai 884 pagina’s tellend manuscript van een zekere A. Boogert uit Delft, gedateerd op 1692. Het werd in 2014 door boekhistoricus Erik Kwakkel als zodanig herkend in de Bibliothèque Méjanes in Aix-en-Provence, kort nadat het door de instelling was gedigitaliseerd en online werd geplaatst. Het originele manuscript is uiteraard nog altijd in Frankrijk, maar voor de bezoekers van de Rijksmuseum Research Library hebben we nu een keurige facsimile die hier samen met alle andere boeken in de leeszaal geraadpleegd kan worden.

Het werk van Boogert uit 1692 bestaat niet alleen uit praktische aanwijzingen voor het maken en het gebruik van kleuren, maar bevat ook honderden voorbeelden van waterverfkleuren in vele schakeringen. Kort na de ontdekking schreef kunsthistorica Truusje Goedings in De Boekenwereld een eerste artikel over het manuscript. Ze sluit dat artikel af met de aansporing aan uitgevers om het werk van Boogert na meer dan drie eeuwen alsnog uit te brengen. Zeven jaar later is die facsimile er gekomen. Er is inmiddels reeds het nodige onderzoek naar dit manuscript gedaan, ongetwijfeld ontstaan er in de context van de receptuurboeken en kunstenaarshandleidingen van de Rijksmuseum Research Library weer nieuwe inzichten.

Genoemde aanwinsten

Henricus van de Vehn, Beschrijving van recepten, om te schilderen einde XVIIIe eeuw. Manuscript, 2^e helft 18^e eeuw.

A. Boogert, Klaer lightende spiegel der verfkonst. Facsimile (Madrid: The Galobart Books, 2021).