Aanwinstenblog 2022/11

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Tulpenboeken zijn onlosmakelijk verbonden met Nederland. Om te beginnen vanwege de status van de tulp als nationaal icoon, maar meer nog omdat ze een exponent zijn van een van de meest tot de verbeelding sprekende geschiedenissen uit de zeventiende eeuw: de tulpengekte. Toen in 2019 een zeldzaam compleet tulpenboek naar het buitenland dreigde te verdwijnen, startte Jan Six een campagne om het voor Nederland te behouden en onder te brengen in de Collectie Six. Gesteund door een groep donateurs is dat gelukt. Het Rijksmuseum heeft ruimte voor een kleine expositie aangeboden, waardoor het boek tot 23 mei voor iedereen op zaal te zien is. Een exemplaar van de prachtige facsimile van het Tulpenboek die speciaal voor de donateurs is gemaakt, is door Jan Six aan het museum geschonken en wordt vanzelfsprekend opgenomen in de collectie van de Rijkmuseum Research Library.

Tulpenhandel

Tulpenwoede, bollengekte en tulpenmanie zijn internationaal spreekwoordelijk geworden voor windhandel en waanzin op de beurs. Hoewel er best wat kanttekeningen bij de geschiedenis te plaatsen zijn, is de moraal van het verhaal niet omver te krijgen. De tulp werd in de zestiende eeuw vanuit het Ottomaanse rijk in Europa geïntroduceerd. Al snel werden er forse bedragen voor bijzondere bollen betaald, maar nergens nam de handel zo’n vlucht als in de Republiek. In 1623 werd er bijvoorbeeld al duizend gulden betaald voor één enkele tulpenbol van de Semper Augustus.

In de jaren dertig van de zeventiende eeuw brak de gekte pas echt los. Voor sommige bollen werd tien keer het jaarsalaris van een ambachtsman betaald, pakweg de prijs van een grachtenpand. De extreem hoge prijzen werkten speculatie in de hand. Handelaren verkochten bollen die ze nog niet bezaten aan kopers die ze niet konden betalen. In februari 1637 klapte de bubbel. Prijzen kelderden, handelaren bleven zitten met onverkochte bollen, de geldigheid van afgesloten contracten werd betwist, en er verscheen een stroom aan pamfletten waarin ‘floristen’ werden bespot.

Tulpenboeken

Op het hoogtepunt van de tulpengekte verscheen het fenomeen tulpenboek: fraaie handgeschilderde catalogi waarin de verschillende soorten tulpen waren afgebeeld, vaak voorzien van de bijbehorende namen en soms ook van de prijzen die er voor de tulpen werden betaald. Er zijn slechts een handvol van dergelijke tulpenboeken bewaard gebleven, in wisselende staat en samenstelling. Beroemde voorbeelden zijn het tulpenboek van Pieter Cos in de collectie van de Universiteit Wageningen, en het tulpenboek dat specifiek verbonden is met de ‘laatste’ tulpenveiling op 5 februari 1637 in Alkmaar in de Nederlandse Fagel Collectie in de bibliotheek van Trinity College Dublin.

Nicolaes Tulp

Het tulpenboek dat nu is verworven voor de Collectie Six behoorde waarschijnlijk ooit toe aan Nicolaes Tulp (1593-1674). Hij was een beroemd arts en burgemeester van Amsterdam, die we vandaag de dag vooral kennen van Rembrandt’s De Anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. Zijn naam klinkt in de context van tulpenhandel en tulpenboeken bijna te mooi om waar te zijn. Eigenlijk heette hij Claes Pieterszoon, maar hij koos in 1622 een tulp als wapen in zijn schepenzegel en liet niet veel later zijn naam veranderen in Nicolaes Tulp. Met de speculatieve handel in bollen had hij niet veel op, naar verluidt speelde hij ten tijden van de tulpenmanie zelfs met de gedachte om zijn naam weer terug te veranderen.

Door familiebanden tussen de families Tulp en Six is het Tulpenboek in een tak van de familie Six terechtgekomen, maar het maakte nog géén deel uit van de Collectie Six. Daardoor bestond het risico dat dit bijzondere stuk Nederlands erfgoed bij verkoop naar het buitenland zou verdwijnen. Dat is dankzij de inspanningen van Jan Six en de steun van genereuze donateurs nu voorkomen.

Facsimile

Het ‘Tulpboek van Nicolaes Tulp’ bevat 104 afbeeldingen van tulpen en anjers en is daarmee veel groter dan de meeste andere bewaarde tulpenboeken. Bijzonder is dat de prijzen die voor de tulpen werden betaald bij de afbeeldingen geschreven zijn. De schilder is Jacob Marrel (1614-1681), een Duitser die een groot deel van zijn carrière actief was in de Republiek. Naast een begenadigd schilder van bloem- en vruchtenstillevens, was hij ook stiefvader van Maria Sibylla Merian (1647-1717), de entomologe die grote naam zou maken met haar verbeelding van de metamorfose van rupsen tot vlinders.

Het originele Tulpboek van Nicolaes Tulp maakt nu dus deel uit van de Collectie Six, maar speciaal voor de donateurs is een facsimile gemaakt. Er zijn 104 genummerde exemplaren, gelijk aan het aantal afbeeldingen, plus een handvol extra exemplaren voor een aantal gelukkigen, waaronder de bibliotheek van het Rijksmuseum. De facsimile is gedrukt op geschept papier. De oorspronkelijke blindgestempelde perkamenten band is precies nagemaakt, inclusief groene sluitlinten, twee ingeplakte prijslijsten en het ex libris van Six van Hillegom op het binnenplat.

Expositie in het Rijksmuseum

Hoe fraai de facsimile ook is, het valt aan te raden om eens naar het origineel te kijken en deze beroemde episode uit de Nederlandse geschiedenis van dichtbij te beleven. Tot 23 mei is het Tulpboek uit de Collectie Six te zien in een kabinet op de afdeling zeventiende eeuw van het Rijksmuseum. Het wordt daar getoond in combinatie met een verzamelaarsalbum uit de collectie van het Rijksprentenkabinet. Dit album bevat 85 voorstellingen op 97 perkamenten bladen, en is eveneens van de hand van Jacob Marrel. Naast de beide boeken zijn er twee andere objecten uit de Collectie Six te zien. Een borstbeeld van dr. Nicolaes Tulp gebeeldhouwd door Artus Quellinus en een zilver vergulde beker in de vorm van een tulp.

Genoemde aanwinst

Tulpboek van Nicolaes Tulp. Facsimile-uitgave vervaardigd naar het oorspronkelijke Tulpboek uit circa 1636; gelimiteerde oplage van 104 stuks; imitatie-perkament met groene sluitlinten; [2], 99, [5] bladen, [24] blanco bladen. (Amsterdam: Collectie Six, 2022). Dit is nummer e.a. 1.

Geschenk van Jan Six aan het Rijksmuseum.