Aanwinstenblog 2022/12
door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties
Over Italiaanse steden in de Renaissance zijn boekenkasten vol geschreven, niet in de laatste plaats over Florence en Venetië. De klassieke tegenstelling tussen deze twee steden is dat het in de Florentijnse kunst om disegno draaide, oftewel het tekenen en het ontwerp, terwijl in Venetië colorito, dat wil zeggen het kleuren, centraler stond. In de Rijksmuseum Research Library kunnen we welhaast een afzonderlijk depot inrichten met publicaties over beide steden, maar jaarlijks worden er nog nieuwe titels over Florence en Venetië aan de collectie toegevoegd. Nieuwe publicaties als The Renaissance Cities: art in Florence, Rome and Venice van Norbert Wolf, maar ook retrospectief zijn er soms leuke aanvullingen.
Antoine de Varillas
Eerder dit jaar konden we het boekje Les anecdotes de Florence, ou, L’histoire secrète de la maison de Medicis van de Franse historicus Antoine de Varillas (1624-1696) verwerven. Het werd uitgegeven door Arnout Leers in Den Haag, en dat is een beetje opmerkelijk. Varillas was een schrijver met een vlotte pen die al snel een goede reputatie kreeg als een talentvolle geschiedschrijver. In 1669 vroegen de Staten van Holland hem om een geschiedenis van de Verenigde Nederlanden te schrijven, maar Varillas wilde zijn pen niet in dienst stellen van de vijanden van Frankrijk.
Varillas had nog niet bedankt voor de opdracht uit Nederland, of hij kwam in eigen land onder vuur te liggen vanwege zijn voorgenomen publicatie van Histoire des hérésies. Nadat dit werk eerst in 1674 en opnieuw in 1682 was verschenen – de nieuwe uitgave volgens de titelpagina in Lyon, maar in werkelijkheid waarschijnlijk al in Nederland – kreeg hij forse kritiek vanwege de vele fouten en slordigheden in het verhaal. Zijn eerdere werken werden gefileerd en op nieuw werk van Varillas zat niemand meer te wachten. Voor de vele boeken die hij nog in voorbereiding had, viel in Frankrijk geen uitgever meer te vinden.
Anecdotes de Florence
In Nederland was er voor een uitgerangeerde schrijver over het algemeen net iets meer mogelijk om zijn werk te laten drukken. Vanaf 1684 verschenen er tientallen werken van Varillas in Den Haag en Amsterdam. De eerste nog met een fictief impressum (het beruchte ‘Cologne, chez Pierre Marteau’), later bij gevestigde namen als Leers, Moetjens, Wetstein en Desbordes. Daarmee was de kwaliteit van de tekst nog niet gegarandeerd. Les anecdotes de Florence geldt als een van de meest belabberde boeken van Varillas. Onder meer Pierre Bayle had er het nodige op aan te merken in brieven (zie zijn Oeuvres diverses).
Ondanks de kelderende reputatie van de auteur en de matige ontvangst van Les anecdotes de Florence verschenen er in 1685 en 1687 twee drukken kort na elkaar. Het exemplaar dat nu is verworven voor de bibliotheekcollecties van het Rijksmuseum is de relatief zeldzame editie uit 1687. Het is een beetje speculeren wat de markt voor zo’n boekje geweest zou zijn, maar misschien dat er met de herroeping van het edict van Nantes en de instroom van Hugenoten in de Republiek na 1685 wel een publiek was voor lichtere historische lectuur. Ons exemplaar heeft een verguld wapen en monogram van Ernst Friedrich van Döring (1659-1726) op het voorplat, een hoge ambtenaar uit het keurvorstendom Saksen.
Het Venetië van Thomas Okey
Een slecht boek kan best een goede aanwinst voor de collectie zijn. Per slot van rekening vertelt alleen het bestaan van zo’n boek al een hoop over receptie, beeldvorming, leescultuur en boekhandel. We leren weinig nieuws over De Medici’s en Florence, maar des te meer over wat een laat zeventiende-eeuwer daarover kon lezen.
Toch is het wel zo aardig om af en toe ook een goed boek aan de collectie toe te kunnen voegen. Venice and its story van Thomas Okey (1852-1934) valt wat mij betreft in deze categorie. De auteur was een begenadigd mandenmaker die zich door reizen en zelfstudie ontwikkelde als kenner van de Italiaanse taal en kunst. Hij vertaalde Dante, schreef vooral op latere leeftijd over kunst en architectuur en werd op zijn 67e zelfs benoemd tot hoogleraar in Cambridge. Het boek over Venetië was zijn debuut in dit genre, op een moment dat hij de vijftig reeds gepasseerd was. In de inleiding geeft Okey aan dat reizigers zich kunnen wenden tot de gidsen van Baedeker en Grant Allen, terwijl voor de wetenschappelijke lezer een gedegen bibliografie is bijgevoegd.
Boekverzorging
Wat deze editie van Venice and its story zo’n aardig boek maakt is de verzorging ervan. Het werk is verschillende keren herdrukt. Van deze luxe uitgave op groot papier verschenen slechts 250 exemplaren, ons exemplaar is nummer 4. Het boek is gebonden in rijk gedecoreerd wit linnen met een gouden Venetiaanse leeuw op het voorplat.
Het werk is verrijkt met bijna honderd illustraties van Nelly Erichsen, Woodbine Kendall Hinchliff en Orlando Frank Montagu Ward. De illustraties zijn uitgevoerd in verschillende technieken, van eenvoudige houtgravures in de tekst tot heliogravures voor de reproductie van een aantal Venetiaanse schilderijen. Ongeveer de helft van de illustraties is in kleur, wat wel weer zo gepast lijkt in de context van Venetiaanse kunstgeschiedenis.
Veel van de illustraties werden door uitgever J.M. Dent in verschillende populaire publicaties gebruikt. De kunstenares en boekillustrator Nelly Erichsen verbleef rond 1900 langere tijd in Italië en haar werk komt ook terug in verschillende andere boeken, onder meer in de Italiaanse delen uit The Mediaeval town series. Sommige van deze delen zijn honderd jaar later nog altijd in druk, waarmee duidelijk is hoe belangrijk deze boeken voor ons beeld van de Italiaanse steden uit de Renaissance is geweest.
Uit The Mediaeval town series hebben we overigens slechts één deel in de bibliotheek, waarmee direct onderstreept is dat er retrospectief nog voldoende te verzamelen valt.
Genoemde aanwinsten
Antoine de Varillas, Les anecdotes de Florence, ou, L’histoire secrète de la maison de Medicis (A La Haye, chez Arnout Leers, 1687)
Plaatskenmerk: 347 C 17
T. Okey, Venice and its story (London: J.M. Dent & Co; New York: The Macmillan Co., 1903). Edition limited to 250 copies, this is copy 4.
Verder lezen
Norbert Wolf, Die Städte der Renaissance: Kunst in Florenz, Rom und Venedig (München: Prestel, 2021).
Norbert Wolf, The Renaissance Cities: art in Florence, Rome and Venice (Münich: Prestel, 2021).
Geef een reactie