Aanwinstenblog 2022/09

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

De afgelopen twee jaar is uitgebreid herdacht dat Albrecht Dürer 500 jaar geleden een reis door de Nederlanden maakte. Verschillende Nederlandse kranten memoreerden hoe de grote Duitse renaissancekunstenaar in de zomer van 1520 als een superster het land binnenkwam, zich een jaar lang ophield in Antwerpen, met uitstapjes naar onder meer Brugge, Gent, Middelburg, Nijmegen en Den Bosch. De reis was onderwerp van de tentoonstelling Dürer war hier in het Suermondt-Ludwig-Museum in Aken en Dürer’s Journeys in The National Gallery in Londen, terwijl portretten van Dürer en tijdgenoten uiteraard op onze eigen tentoonstelling Vergeet me niet in het Rijksmuseum te zien waren.

Er verschenen in 2020 en 2021 dan ook een dozijn nieuwe publicaties over de reis, die buitengewoon goed is vastgelegd in schrift en beeld. Vanzelfsprekend hebben we al deze nieuwe literatuur opgenomen in de referentiecollectie van de Rijksmuseum Research Library. Daarnaast hebben we een bijzonder exemplaar van de eerste Nederlandse uitgave van het reisverslag uit 1780 aan de collectie toe kunnen voegen.

Nederlandse reis

Op 12 juli 1520 vertrok Albrecht Dürer (1471-1528) van Neurenberg naar Antwerpen. De aanleiding voor de reis was waarschijnlijk van financiële aard. Zijn begunstiger Maximiliaan I was in 1519 overleden, en Dürer deed er verstandig aan om opvolger Karel V die in 1520 in Aken gekroond zou worden gunstig te stemmen. Hetzelfde gold misschien wel voor landvoogdes van de Nederlanden Margaretha van Oostenrijk, die je er ook best als begunstiger bij kon hebben.

In zijn verslag somt Dürer de plaatsen op die hij bezocht, de mensen die hij ontmoette en soms schilderde, en de kosten die hij maakte. Hij beschrijft de bibliotheek van Margaretha die hij zag, de vrouw van de waard die hij schilderde, de ontmoetingen met Erasmus, en de ziekte die hij opliep in Zeeland. Zonder alle episodes hier puntsgewijs te bespreken, is duidelijk dat het verslag in combinatie met de werken die hij zelf maakte, en van anderen bekeek, een rijke bron voor onderzoek vormt.

Uitgave van het Reisverslag

Het reisverslag van Dürer bestond tweeënhalve eeuw alleen als manuscript en was slechts in beperkte kring bekend. De Duitse naturalist en historicus Christoph Gottlieb von Murr (1733-1811) verzorgde in 1779 de eerste uitgave in druk. Niet als zelfstandig boek, maar als artikel in het door hemzelf uitgegeven Journal zur Kunstgeschichte und zur allgemeinen Litteratur. Onder de titel plaatste hij ‘E bibliotheca Ebneriana’ om aan te geven dat het afkomstig was uit de bibliotheek van de Neurenbergs familie Ebner, met een directe link naar Dürers tijdgenoot Hans Ebner.

Nog geen jaar na de Duitse uitgave verscheen er al een Nederlandse vertaling bij Willem Holtrop in Amsterdam. Gezien het onderwerp is het niet verwonderlijk dat er een Nederlands publiek voor een uitgave bestond, maar het is geen toeval dat juist Holtrop het op de markt bracht. Von Murr had een paar jaar eerder een artikel geschreven over een reeks van 36 houtsneden met typografische tekst in het Nederlands. Johan Enschede zou later aantonen dat deze kort na 1480 door Gerard Leeu in Gouda gedrukt moesten zijn (cf. Van Heel, 2004). Johan Enschedé en Van Murr correspondeerden, en het was diezelfde Enschedé die het reisverslag onder de aandacht van Holtrop zou brengen. De reden? Holtrop had het kopijrecht op het Leven der doorluchtige nederlandsche en eenige hoogduitsche schilders van Van Mander, en het reisverslag van Dürer vormde daarop een mooie aanvulling.

In de uitgave van 1780 nam Holtrop een uitgebreide opdracht aan Enschedé op als dank voor de tip. In het voorwoord benadrukte hij nog eens dat Van Mander inderdaad spaarzaam was geweest met zijn opmerkingen over Dürer’s Nederlandse reis, en dat het aan te raden was om de tekst bij zijn Schilderboeck te voegen. De fondslijst die Holtrop acher in het boekje had toegevoegd, bevat naast Van Mander ook de werken van De Lairesse, als ook andere werken op het gebied van tekenkunst.

Correctie-exemplaar

Voor zover mij bekend zijn er geen exemplaren bekend waar het reisverslag daadwerkelijk achter een van de 18^e-eeuwse edities van het Schilderboeck is ingebonden. Het exemplaar van het reisverslag dat recent voor de bibliotheek verworven is, staat volledig op zichzelf en heeft een eenvoudig kartonnen bandje met gemarmerde platten.

Toch is er iets opmerkelijks met dit exemplaar aan de hand. Door het hele boekje heen zijn met potloodstreepjes correcties aangebracht in de tekst. Alle dubbele klinkers aan het einde van open lettergrepen zijn doorgestreept, leestekens zijn gemoderniseerd, en in de marge staan opmerkingen als dat de namen van steden niet in cursief gezet hoeven te worden. Het is duidelijk dat dit exemplaar dienst heeft gedaan als correctie-exemplaar voor een latere Nederlandse uitgave.

De correcties lijken te wijzen op een moderne uitgave, in ieder geval van na de spellingshervorming van 1934. Mogelijk is het exemplaar gebruikt voor de uitgave die is verzorgd door tekenaar en kunsthistoricus Piet Swillens in 1941.

Dürer en geen einde

Aan de groei van de Dürerliteratuur komt voorlopig geen einde. In de catalogus van de Rijksmuseum Research Library zijn al meer dan 500 titels aan het onderwerp ‘Dürer’ gekoppeld. Wie het spectrum maar breed genoeg maakt, kan dat moeiteloos verdubbelen.

Tijdens het schrijven van dit blogje kwamen al weer nieuwe lacunes in ons Dürer-universum aan het licht, zoals een bibliofiele uitgave van het reisverslag die verscheen bij de Factotum Pers. We hebben ‘m voor de zekerheid maar besteld. Per slot van rekening is er in 2028 reeds een volgend Dürerjaar op komst – dan kun je literatuur maar beter alvast in huis hebben.

Genoemde aanwinst

Christoph Gottlieb von Murr (ed.), Dagverhaal van Albert Durer’s Nederlandsche reize; in de jaaren 1520 en 1521 gedaan (Amsterdam: W. Holtrop, 1780). Standplaats 347 B 22.

Verder lezen

Sara van Dijk, Matthias Ubl; met bijdragen van Friso Lammertse en Ilona van Tuinen, Vergeet me niet: portretten uit de Renaissance (Amsterdam: Rijksmuseum, 2021). Standplaats S Tent 2021.

Peter van den Brink, Dürer war hier: eine Reise wird Legende (Aachen: Michael Imhof Verlag, 2021). Standplaats 976 A 21.

Susan Foister and Peter Van Den Brink, Dürer’s journeys: travels of a Renaissance artist (London: National Gallery Company, 2021). Standplaats 1016 E 6.

Katrien Lichtert, De blik van Dürer: Albrecht Dürers reis door de Nederlanden Albrecht Dürers reis door de Nederlanden (1520-1521) (2021). Standplaats 1023 A 32.