Aanwinstenblog 2022/16

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Nu de zomer in de hoogste versnelling staat en de Nederlandse vakantieganger zich opmaakt voor een dag in de Franse file op Zwarte Zaterdag, is het de hoogste tijd om ook in de aanwinstenblog de blik eens op het zuiden te richten. Eerder dit jaar kreeg het Rijksmuseum een schenking van honderd boeken op het gebied van Romaanse kunst. De werken komen uit de nalatenschap van Nico van Zelst en Hanneke Willekens uit Vught, een echtpaar dat zich niet alleen voor het onderwerp op papier interesseerde, maar ’s zomers ook naar Frankrijk trok om de kunst en architectuur uit de boeken in het echt te bekijken.

Éditions Zodiaque

De geschonken boeken uit de nalatenschap van de heer Van Zelst en zijn reeds eerder overleden vrouw Hanneke Willekens zijn allemaal afkomstig van de Franse uitgeverij Zodiaque. Deze uitgeverij is in 1951 opgericht door Dom Angelico Surchamp (1924-2018) van de abdij van Sainte-Marie de la Pierre-qui-Vire in de Bourgogne. Na een ontmoeting met de kubistische schilder Albert Gleizes (1881-1953) in 1946 zette Surchamp zich in voor een verzoening tussen het geloof en moderne kunst. Hij meende dat de Romaanse kunst met haar rijke ornamentiek en vocabulaire bij uitstek een bron voor hedendaagse kunst zou kunnen zijn. Het is een uitgangspunt waar wellicht kanttekeningen bij te plaatsen zijn, maar de boeken die uit het ideaal zijn voortgekomen, zijn prachtig vormgegeven en hebben bovendien een blijvende encyclopedische waarde.

La nuit de temps

De belangrijkste reeks die door Surchamp werd opgestart was La nuit de temps. Tussen 1955 en 1999 verschenen in deze reeks maar liefst 88 delen over Romaanse kunst in verschillende regio’s in Frankrijk en de rest van Europa. Het eerste deel was een inventarisatie van de Bourgogne, het tweede deel ging verder met de Auvergne, gevolgd door andere Franse regio’s. Al snel verschenen er ook delen over Romaanse kunst in bijvoorbeeld Zwitserland, Castilië, Lombardije, Groot-Brittannië en uiteindelijk ook Nederland, om maar een paar dwarsstraten te noemen.

Bij elkaar geven de delen van La nuit de temps een zeer compleet overzicht van Romaanse kunst in tekst en beeld. Surchamp werkte samen met kunsthistorici als Marcel Durliat (1917-2006) en Raymond Oursel (1921-2008), en kon voorts vertrouwen op het talent van de fotografen Jean Dieuzaide (1921-2003) en Pierre Belzeaux (1922-2005). Het zorgde ervoor dat de boeken van Zodiaque zowel goed gedocumenteerde bronnen waren, als prachtig verzorgde uitgaven die voor een breder publiek dan alleen kunsthistorici interessant bleken te zijn.

Collectie Rijksmuseum

De schenking van eerder dit jaar omvat éénenzestig van de achtentachtig delen uit de serie La nuit de temps, aangevuld met onder meer zes delen uit de reeks Introduction à la nuit des temps, acht delen van Le ciel et la pierre, drie delen uit Les pointes cardineaux, en vijftien delen uit Les travaux des mois. In de bibliotheekcollecties van het Rijksmuseum waren slechts een handvol delen uit de verschillende series aanwezig. Juist omdat ze een populairwetenschappelijk karakter hadden werden deze boeken traditioneel niet verzameld in een kunsthistorische bibliotheek als die van het Rijksmuseum. Incidenteel zijn er sinds de jaren zestig wel enkele delen binnengekomen, en bijvoorbeeld het deel over Romaanse kunst in Nederland is aanwezig in vertaling, maar er is nooit structureel op verzameld.

De schenking vormt dan ook een mooie aanvulling op de collectie van het Rijksmuseum. In één klap beschikken we over vrijwel alle delen uit de serie (en een aantal aanverwante series), terwijl deze alleen met veel moeite en tegen flinke kosten antiquarisch te verwerven zouden zijn. Dat laatste is opvallend, want de uitgaven van Zodiaque zijn regelmatig herdrukt en geen typische bibliofiele verzamelobjecten. De productie was echter een halve eeuw nauw verbonden met de abdij en het is voorstelbaar dat oplages daardoor klein zijn gebleven, wat schaarste in de hand werkt.

De uitgeverij is in 2002 gestopt als zelfstandig onderdeel van de abdij en het fonds is overgenomen door Desclée de Brouwer. Het archief van Zodiaque is ondergebracht bij het Institut mémoires de l’édition contemporaine (IMEC). Wellicht dat daar nog aanwijzingen te vinden zijn over oplages.

Nico van Zelst en Hanneke Willekens

De edities van uitgeverij Zodiaque namen in het leven van Nico van Zelst en Hanneke Willekens een prominente plaats in. In hun woonkamer hadden zij een afzonderlijke kast waar de boeken keurig stonden opgesteld. Zij reisden ’s zomers zelf regelmatig naar Frankrijk, ik stel me zo voor dat ze met een boek in de hand de Romaanse kerkjes en monumenten bezochten. Al zijn de boeken eigenlijk in een te goede staat, vaak nog met een onberispelijke stofomslag, om te denken dat ze in het veld gebruikt zouden zijn. Wellicht beperkten de heer en mevrouw van Zelst zich tot voorzichtig bladeren, in de file op Zwarte Zaterdag, met de eerste Romaanse kerkjes aan de horizon.

Genoemde aanwinsten

• La nuit de temps (61 delen)
• Introduction à la nuit des temps (6 delen)
• Le ciel et la pierre (8 delen)
• Les pointes cardineaux (3 delen)
• Les travaux des mois (15 delen)

Plaatsing en catalogisering was op het moment van schrijven van deze tekst nog aan de gang.