Bijzondere schenking van The Life and Opinions of Tristram Shandy en The Grave

Aanwinstenblog 2025/06

door Alex Alsemgeest

Conservator bibliotheek collecties

De afgelopen jaren heeft het Rijksmuseum enkele fraaie schenkingen van Jessy van Geloven mogen ontvangen. In de collectie online zijn onder meer tientallen prenten van de Engelse karikaturist Henry William Bunbury (1750-1811) te vinden. Daarnaast schonk zij aan de Rijksmuseum Research Library een aantal bijzondere werken en referentieliteratuur over Engelse karikaturisten en sentimentalisten als Laurence Sterne (1713-1768). Recent is daar een prachtige set van Sterne’s The Life and Opinions of Tristram Shandy en de meest begeerlijke uitgave van Robert Blair’s The Grave – de eerste uitgave met de illustraties van William Blake (1757–1827) – bijgekomen.

The life and opinions of Tristram Shandy

Laurence Sterne werd in 1713 geboren in Ierland, studeerde in 1737 af in Cambridge en werd vervolgens praktiserend geestelijke. Hij had reeds verschillende artikelen in bladen gepubliceerd, een satirisch pamflet onder de titel A political romance, toen in 1759 de eerste delen van The Life and Opinions of Tristram Shandy, Gentleman verschenen. Het was direct een succes en Sterne werd op slag een beroemdheid. Uiteindelijk zou het werk negen delen omvatten, verschenen in vijf afleveringen tussen 1759 en 1767. De roman wijkt qua opzet behoorlijk af van de traditionele verhaalvorm en laat zich daardoor moeilijk beschrijven. Het is ‘een serie zeer uiteenlopende satirische schetsen, humoristische dialogen, filosofische overpeinzingen, karaktertekeningen en commentaren op de Engelse samenleving en cultuur’.

Typografische experimenten

De set Tristram Shandy die het Rijksmuseum geschonken krijgt, bestaat uit derde drukken van de eerste twee delen en eerste drukken van alle andere delen. Dat is geen ongebruikelijke combinatie – van de eerste twee delen verschenen al snel een paar herdrukken. De negen delen zijn in de tijd zelf uniform gebonden. Maar waarom nemen we dit werk eigenlijk op in de collectie van een kunsthistorische bibliotheek? Achttiende-eeuwse Engelse literatuur voelt enigszins uit de pas te lopen met de boeken die je gewoonlijk in het Rijksmuseum zou verwachten. Tegen de achtergrond van de hierboven genoemde aanwinsten past het werk van Laurence Sterne erg goed in de collectie. Tristram Shandy bevat bijvoorbeeld vier prenten van Henry William Bunbury, namelijk: ‘The Siege of Namur’, ‘The Damnation of Obadiah’, ‘The Overthrow of Dr. Slop’ en ‘The Battle of the Cataplasm’.

Minstens zo interessant zijn de typografische experimenten in Tristram Shandy. Lange strepen om afgebroken zinnen te markeren, witregels om stilte te suggereren, of zelfs volledig lege pagina’s waar de lezer ‘zelf iets mag verzinnen’. Het is een welhaast postmoderne benadering van de roman, waarbij de schrijver door de vierde wand breekt en de lezer mee laat schrijven aan het boek.

Twee pagina’s die er typografisch uit springen, zijn de zogenoemde ‘marbled page’ en de ‘black page’. De volledig gemarmerde pagina bevindt zich op pagina 169 en 170 van deel drie van de roman. Sterne noemde het ’the motly emblem of my work’, het representeert speelsheid en toevalligheid in het verhaal. Voor ieder exemplaar moest afzonderlijk een pagina gemarmerd worden. De randen werden gevouwen zodat er marges ontstonden, en als het papier droog was werd het proces herhaald. De paginanummers werden vervolgens gestempeld en wijken qua vorm duidelijk af van de rest van het boek. Het was een nachtmerrie voor drukkers. In latere edities werd de pagina soms weggelaten, of de handmarmering vervangen door andere technieken, waarmee natuurlijk direct de uniciteit van de pagina en de narratieve bedoeling van Sterne verdween.

The black page

‘The black page’ is een volledig zwart blad op pagina 73 en 74 van deel 1 van Tristram Shandy, waarmee de dood van het personage Yorick wordt herdacht. Het is een prachtig experimenteel typografisch experiment om rouw, de afwezigheid van woorden en de finaliteit van de dood mee te representeren. Het voelt een heel klein beetje als een voorafschaduwing van Malevich’ Black square (1915). Het is te verdedigen, in de zin dat het in beide gevallen om een bewuste breuk met conventies in de kunst dan wel de literatuur gaat. Echter, waar de zwarte pagina van Sterne narratief ingebed was in een satirische roman, stond het zwarte vlak van Malevich zonder een spoortje ironie op zichzelf. Tegelijkertijd stond Sterne zelf in een traditie die al zeker een eeuw terug ging: er zijn meerdere zeventiende-eeuwse boeken waarin de dood werd verbeeld door een zwart vlak.

Over de zwarte pagina zijn bibliotheken volgeschreven. Het lijkt erop of de ‘black page’ in de meeste vroege uitgaven met één houtblok is gedrukt. Het resultaat is niet zo diepzwart als dat je wellicht zou verwachten, en dat ligt aan de beperkingen van de drukpers, drukinkt en houtblokken. Het drukken van een geheel zwart vlak is nog niet zo eenvoudig, en dat zie je terug wanneer je de honderden uitgaven van Tristram Shandy naast elkaar legt. Een zwart vlak moet een dikke, gelijkmatige laag inkt krijgen. Bij traditionele boekdruk (hoogdruk) wordt de inkt met rollen aangebracht. Op grote, volle vlakken is het welhaast onmogelijk om de inkt precies gelijk te verdelen, waardoor je onvermijdelijk strepen, vlekken of “spatten” krijgt. In het zwart van de ‘black page’ zit door de eeuwen heen dan ook veel verschil. Naast de narratieve kant van het zwart in het verhaal van Sterne, is het dus ook interessant om de technische geschiedenis van het drukken van zwart te illustreren.

The Grave

Het tweede boek uit de hier beschreven schenking van Jessy van Geloven sluit moeiteloos aan bij de sfeer van een groot zwart vlak: we hebben het over de meest beroemde uitgave van The Grave, een gedicht van de Schotse dichter Robert Blair (1699-1746). The Grave verscheen voor de eerste keer in 1743 en de uitgave bracht niet veel teweeg. Pas in de loop van de achttiende eeuw kreeg het werk van Blair meer waardering. In 1805 kreeg William Blake van Robert Hartley Cromek de opdracht om een serie illustraties te maken voor een uitgave van The Grave die in 1808 zou verschijnen. Blake ging ervanuit dat hij niet alleen de tekeningen zou maken, maar ook de gravures. Cromek gaf die opdracht echter aan Luigi Schiavonetti.

De platen zijn iconisch geworden, en het is niet onwaarschijnlijk dat zowel de hand van Blake als die van Schiavonetti daarin van belang is geweest. Cromek vond enkele van de ontwerpen van Blake wel erg experimenteel. De gravures van Schiavonetti zijn volgens sommige commentatoren wat toegankelijker en hebben zeker een rol gespeeld in de succesvolle commerciële verspreiding van het werk. Blake was absoluut niet gelukkig met het hele proces. Hij voelde zich verraden en vond dat Cromek hem afscheepte met een fooi. Schiavonetti noemde hij spottend “Assassinetti”. Jarenlang is gedacht dat de oorspronkelijke tekeningen van Blake verloren waren gegaan, maar toen ze in 2003 werden teruggevonden kon het verschil tussen het werk van Blake en de vertaling van Schiavonetti pas echt goed beoordeeld worden.

Bij elkaar geeft deze publicatiegeschiedenis een mooi beeld van de verhoudingen tussen een uitgever, drukker, tekenaar en graveur bij de uitgave van een dergelijk werk. Het exemplaar dat het Rijksmuseum nu geschonken heeft gekregen is onafgesneden en zit in de oorspronkelijke gekartonneerde omslag, met een papieren titelschild waarop de prijs staat gedrukt. Het is sowieso prachtig dat we zo’n beroemd boek aan onze collectie toe kunnen voegen, maar de materiële vorm sluit op deze manier ook wel heel mooi aan bij de roerige productie- en publicatiegeschiedenis van het boek.

Genoemde aanwinsten

Robert Blair, The grave, a poem. Illustrated by twelve etchings, drawn by William Blake and etched by Louis Schiavonetti. First edition, original binding, untrimmed version, complete with all etchings, folio format. XIV, 36, [4] pages, [13] leaves of plates : illustrations, frontispiece, portrait ; 37 cm. London : Printed by T. Bensley … for the proprietor, R.H. Cromek …, 1808. Rijksmuseum Research Library GF 388 H 3.

Laurence Sterne, The life and opinions of Tristram Shandy, gentleman. London : printed for R. and J. Dodsley, 1760-1767. 9 volumes ; 8vo. Composite set. Volumes 1-2: The third edition. Printed for R. and J. Dodsley, 1760. — Volumes 3-4: [The first edition]. Printed for R. and J. Dodsley, 1761. — Volumes 5-6: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehondt, 1762. — Volumes 7-8: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehont, 1765. — Volume 9: [The first edition]. Printed for T. Becket and P.A. Dehondt, 1767. Rijksmuseum Research Library 323 G 21 – 29

---

Op de hoogte blijven van bijzondere nieuwe aanwinsten en meer nieuws van Rijksmuseum Research Services? Schrijf je in!