Aanwinstenblog 2022/17

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Volgens het KNMI zijn juli en augustus statistisch gezien de beste maanden voor een bruiloft met mooi weer. De meeste Nederlandse huwelijken vinden echter in juni en september plaats. Hoe het ook moge zijn, midden in het huidige trouwseizoen staan we graag stil bij een recente aanwinst voor het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap (KOG), een exemplaar van ‘t Nieuw Groot Hoorns Lied-boekje. In de zeventiende en achttiende eeuw was dit een bijzonder populair miniatuur-liedboek dat was bedoeld voor feesten en partijen. Op bruiloften zouden ze in grote getale op zilveren schalen aan de gasten zijn uitgedeeld. Van de tienduizenden exemplaren die er ooit in omloop waren, is er slechts een beperkt aantal over.

Mopsjes

Al sinds het begin van de zeventiende eeuw werden in West-Friesland liedboekjes uitgegeven in plaatsen als Hoorn, Enkhuizen en iets verderop in Alkmaar. Veelal hadden deze boekjes een stichtelijk karakter, zoals ‘t kleyn Hoorns liedboeck. Vanaf het midden van de zeventiende eeuw verschenen er ook liedboekjes met een feestelijke inslag, specifiek gericht op bruiloften. Ze stonden bekend als ‘mopsjes’, vanwege de liedjes waarin de herder met de naam Mopsis een rol speelt.

Het bekendste mopsje was ‘t Nieuw Groot Hoorns Lied-boekje, waarschijnlijk eerst gedrukt in of kort voor 1687 door de Hoornse drukker Stoffel Jansz Kortingh, in de jaren daarna door zijn stadsgenoot Elbert Beukelman, en vervolgens een handvol keren door zijn zoon Reinier Beukelman. Er staan liedjes in met titels als ‘Kom Cupedootje soet’, ‘Wie heeft oyt de soete soetigheid beschreven’ en ‘Cupidoos Minne-vlam’. Op DBNL zijn alle liedjes na te lezen en mee te zingen. De datering van de meeste edities is problematisch, slechts de actieve jaren van de drukker, een sporadische aanwijzing van gebruik, of bijvoorbeeld een band die te dateren valt, geven enig houvast.

Verschillende Boekbanden

De meeste exemplaren die op zilveren schalen of desnoods in gevlochten manden werden uitgedeeld, zullen eenvoudige boekjes in kartonnen omslagen zijn geweest. In de collectie van het Rijksmuseum hebben we daar een mooi voorbeeld van (321 H 89), een exemplaar dat is gebonden in oranjerood karton met flappen. Waarschijnlijk zullen de meeste van tienduizenden exemplaren er zo uitgezien hebben, maar juist deze exemplaren, zonder bijzondere band of decoratie, zullen het vaak niet overleefd hebben.

Het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap heeft een exemplaar in bezit dat zeer fraai is gebonden in rood fluweel en versierd is met zilveren sloten (KOG O-36). De sneden zijn bovendien verguld en geciseleerd. Dit exemplaar zal een andere functie hebben gehad dan de eenvoudig gebonden boekjes voor de bruiloftsgasten. Mogelijk was het bedoeld voor een van de prominente gasten op het feest, of was het een statussymbool voor een welgestelde jongeling. Jonge vrouwen zouden dergelijke fraaie miniatuurboekjes aan een ketting bij zich gedragen hebben.

De nieuwe aanwinst laat duidelijk zien dat ‘t Nieuw Groot Hoorns Lied-boekje in tal van varianten voor kon komen. Dit exemplaar is namelijk gebonden in perkament met rijke vergulde decoraties van quatrefoils, eikeltjes en florale motieven op het voorplat. Wellicht is deze uitvoering net een beetje minder luxe dan het exemplaar in rood fluweel, maar niettemin een fraai exemplaar waar bijzondere aandacht aan is besteed. Het liefst zou je willen weten op welke bruiloft het ooit gebruikt is, voor wie dit mooie boekje bedoeld was, maar helaas zijn daar geen aanwijzingen voor.

Koninklijk Oudheidkundig Genootschap

Dat dit boekje voor de bibliotheek van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap is verworven, is een trendbreuk. De afgelopen jaren is er bewust zeer terughoudend aangeschaft voor de bibliotheek van het KOG, onder meer omdat er eerst is gezorgd dat de bestaande collectie goed ontsloten zou worden. De bibliotheekcollectie is in permanente bruikleen bij het Rijksmuseum en wordt ter beschikking gesteld via de catalogus en de leeszaal van de bibliotheek. Dat biedt de mogelijkheid om boeken uit de KOG collectie naast de boeken uit de Rijksmuseumcollectie in te zien. Beide collecties kunnen dus met elkaar vergeleken worden en een dialoog met elkaar aangaan, zoals in dit geval met het liedboekje waarvan totaal verschillende exemplaren in beide collecties voorkomen, en pas samen het hele verhaal vertellen. Je kunt dus wel spreken van een gelukkig huwelijk!

Wie genoeg heeft van de miniatuurboekjes en de voorkeur geeft aan werken op groot formaat, kan nog tot 4 september in het Rijksmuseum terecht voor de zomertentoonstelling XXL Papier.

Genoemde aanwinst

’t Nieuw groot Hoorns lied-boekje, bestaande in veel stigtige en vermakelyke bruylofts liedekens (Te Hoorn, gedrukt by Reinier Beukelman, [c. 1737?]).

Gebonden in perkament. KOG, nog niet geplaatst.

Overige exemplaren