Aanwinstenblog 2022/02

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Rondom de jaarwisseling is het traditioneel tijd om een nieuwe almanak te kopen. Voor de bijzondere collecties van de Rijksmuseum Research Library hoeft dat er niet per se een voor het komende jaar te zijn. Zo is onze meest recente aanwinst de Almanach der weetenschappen en geleerdheid. Voor ’t jaar 1792. Het almanakje meet slechts 11 centimeter, zit in een fraai marokijnen bandje en bevat een dozijn prentjes van Jan Gerritsz. Visser.

Almanakken zijn een genre van jaarlijkse uitgaven, meestal geordend volgens de kalender, die sinds de zestiende eeuw grote populariteit genoten. Ze bevatten informatie over bijvoorbeeld jaarmarkten, feestdagen en posttarieven, maar ook astrologische beschouwingen en weersvoorspellingen, soms aangevuld met poëzie, liedjes, overdenkingen, voorspellingen en aforismen. De collecties van de Rijksmuseum Research Library en het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap bevatten een grote verscheidenheid aan almanakken, uiteenlopend van almanakken voor de schutterij tot studenten. De zo mogelijk beroemdste almanak in het Rijksmuseum maakt onderdeel uit van de Nova Zembla collectie: een Deventer almanak voor het schrikkeljaar 1596.

Er werden in de zeventiende en de achttiende eeuw alleen al in Nederland vele duizenden verschillende almanakken gedrukt, maar er zijn er slechts weinig bewaard gebleven. Van de nieuwe aanwinst Almanach der weetenschappen en geleerdheid is volgens de Short-Title Catalogue, Netherlands slechts één incompleet exemplaar voor het jaar 1791 en één compleet exemplaar voor 1793 bekend. Onze almanak voor 1792 past daar dus precies tussen – andere exemplaren zijn niet in publieke collecties te vinden. Prentmaker Jan Gerritsz. Visser (1765-1821) was geen onbekende naam, zijn werk is goed vertegenwoordigd in de collectie van het Rijksprentenkabinet, en dus ook terug te vinden in Rijksstudio.

Uitgever Jan van Gulik, die een boekhandel in de Kalverstraat had, plaatste een advertentie in de Oprechte Haerlemsche courant van 20 december 1791 om de almanak aan de man te brengen. Hij wijst daarbij onder meer op ‘een uitmuntend stel van XII. konstplaaten, alsmede een wiskunstige uitrekening, wie van een paar gehuwde lieden het eerst zal sterven’ en ‘tien gewigtige vragen in het leven dikwijls voorkomende, onder anderen of men de lotery zal winnen.’ Belangrijke kwesties voor de bezitter, en mogelijk een aanwijzing voor de doelgroep die de uitgever op het oog had.

Boekhistorisch is daarnaast interessant dat Van Gulik volgens de advertentie drie uitvoeringen te koop had: een in een papieren bandje voor 18 stuivers, een luxere versie in een Franse band voor 1 gulden en 10 stuivers, en een voor de fijnproevers in marokijn gebonden voor 2 gulden. Ons exemplaar is de meest luxe uitvoering in marokijn en dat is niet verrassend. Als we één voorspelling voor almanakken uit welk nieuwe jaar dan ook wel aan durven, dan is het dat het luxe exemplaar in de regel het langste overleeft.

Genoemde aanwinsten

Almanach der weetenschappen en geleerdheid. Voor ’t jaar 1792 (Amsterdam: J. van Gulik, 1792). [Standplaats 345 A 61].