Nieuwe boeken rondom de Vermeertentoonstelling in het Rijksmuseum

Aanwinstenblog 2023/02

door Alex Alsemgeest
Conservator bibliotheek collecties

Vrijdag 10 februari 2023 opent in het Rijksmuseum de tentoonstelling Vermeer voor het publiek. Er zijn maar liefst achtentwintig schilderijen van Johannes Vermeer bij elkaar gebracht, en dat is meer dan ooit tevoren in de geschiedenis. Hoe groot de tentoonstelling is merk je aan de mensenmassa’s in het museum, aan de aandacht van de nationale en internationale media, aan het ‘toevallige’ bezoek van collega’s, vrienden en familie van over de hele wereld aan Amsterdam, maar in een kunsthistorische bibliotheek toch ook vooral aan de stroom van nieuwe publicaties die binnenkomt. In de afgelopen twee, drie jaar zijn er zeker dertig boeken over Vermeer verschenen, het merendeel in de laatste maanden. Niet slecht voor iemand die in de negentiende eeuw door Théophile Thoré werd aangeduid als ‘de sfinx van Delft’, omdat we zo verdraaid weinig over hem wisten.

Tentoonstellingscatalogus

Geen tentoonstelling zonder een catalogus. Bij het Rijksmuseum worden de tentoonstellingscatalogi ontworpen door Irma Boom en haar Office. Op de omslag zien we enkel een detail van ‘De dame en de dienstmeid’, zonder verdere tekst. De naam ‘Vermeer’ staat in grote letters op de rug. Publieksfavoriet het ‘Melkmeisje’ moet het doen met een illustratie op het eerste vrije schutblad, waarop een detail van de rand van de kan. De teksten zijn geschreven door de conservatoren van de tentoonstelling: Pieter Roelofs en Gregor Weber, aangevuld door een team van zeven internationale Vermeerexperts, en vormen de weerslag van het onderzoek dat is verricht naar Vermeer in de aanloop naar de tentoonstelling.

De catalogus bevat als vanzelfsprekend een overzicht van de 37 werken van Vermeer (waarvan er dus 28 op de tentoonstelling te zien zijn). Alle schilderijen zijn afgebeeld op tien procent van de ware grootte, wat niet alleen een goed overzicht biedt van de ontwikkeling van het oeuvre, maar ook een mooi feitelijk contrast vormt met de vele paginagroot afgebeelde details verspreid door de catalogus.

Katholieke Vermeer

Het onderzoek dat is verricht in de aanloop naar de tentoonstelling heeft ook geleid tot de publicatie van een aantal nieuwe monografieën. In Johannes Vermeer: geloof, licht en reflectie laat Gregor Weber zien dat Vermeer zelf ook daadwerkelijk een katholiek huishouden nastreefde. Ook het verband tussen de artistieke ambities van de jonge Vermeer en zijn katholieke omgeving komt aan bod. Boekenliefhebbers zal opvallen hoeveel zeventiende-eeuwse boeken er in de studie van Weber zijn afgebeeld, uiteenlopend van een exemplaar van de catechismus van Petrus Canisius en andere katholieke boeken, tot aan emblemata en boeken over meetkunst en optica.

Vermeer en Kaarten

Hoewel boeken onmiskenbaar tot het universum van de zeventiende-eeuwer hoorden, zijn er slechts enkele boeken zichtbaar op de schilderijen van Vermeer. Soms zijn deze prominent afgebeeld – in de handen van een vrouw, of in de kamer van ‘De geograaf’ en ‘De astronoom’ – maar over het algemeen niet op titelniveau te identificeren. Wel zijn er wonderschone voorbeelden uit de Nederlandse cartografie te herkennen. Hierover gaat Vermeer’s maps van Rozemarijn Landsman. Op maar liefst negen schilderijen van Vermeer zijn kaarten of cartografische objecten te zien, en veel daarvan is buitengewoon precies weergegeven.

Een van de mooiste voorbeelden zien we op ‘De soldaat en het lachende meisje’ van The Frick Collection. Op de achtergrond zien we een grote kaart van Holland en West-Friesland, die geïdentificeerd kan worden als een wandkaart van Florisz van Berckenrode uit 1620/1. Deze kaart is het voorbeeld geweest voor talloze kaarten van Holland in de daaropvolgende decennia.

Steeds meer Vermeer

De stroom aan nieuwe publicaties over Vermeer is bijna niet bij te houden. Monografiën, artikelen, maar ook bestandscatalogi of boeken over beroemde verzamelingen, waarbij de Vermeer in de betreffende collectie prominent op de omslag wordt geplaatst. Neem bijvoorbeelde The queen’s pictures: masterpeices from the Royal Collection met ‘De muziekles’ op de omslag. Er zijn boeken over Vermeer en de liefde (Vermeer and the art of love / Aneta Georgievska-Shine), over het straatje van Vermeer (The little street. The neighborhood in seventeenth-century Dutch art and culture / Linda Stone-Ferrier) en natuurlijk over het ‘mysterie’ Vermeer (Het raadsel Vermeer kroniek van een schildersleven / Aart Aarsbergen).

Voorts zijn er ook een opvallend groot aantal uitgaven in eigen beheer verschenen. Zoals bijvoorbeeld van de eminente Nederlandse boek- en kunsthistoricus Ernst Braches over De schilderkunst, waarop ‘een zestiende-eeuwse band van blindgestempeld zwijnsleer over houten platten’ is te zien – laat dat maar aan een boekhistoricus over! Of een curieuze geometrische interpretatie van ‘De brieflezende vrouw’ door Volker Ritters, die de reis uit Duitsland heeft gemaakt om zijn studie persoonlijk bij de bibliotheek van het Rijksmuseum te overhandigen. Zonder ons uit te willen spreken over het wetenschappelijk belang van deze studies, zegt het verschijnen van dergelijke boekjes vooral iets over Vermeer als cultureel fenomeen.

Vermeer in het Digitale Domein

In de afgelopen jaren zijn tientallen boeken over Vermeer verschenen. Natuurlijk zitten hier enkele slimme auteurs en uitgevers bij, mensen die meeliften op de hype en hopen op een goede ontvangst van hun stuiverroman of bestseller door de naam Vermeer in de titel te zetten, maar er is zoals we hierboven al zagen de afgelopen jaren ook daadwerkelijk nieuw en origineel onderzoek naar Vermeer gedaan en gepubliceerd. De belangrijkste reden waarom er nog altijd zo veel nieuwe informatie over Vermeer boven water komt, is de enorme digitalisering in bibliotheken, archieven en musea. Vorige generaties onderzoekers waren jaren bezig om zich door zeventiende-eeuwse kranten en notariële archieven te worstelen, op zoek naar die ene snipper informatie over de sfinx van Delft. Tegenwoordig levert een simpele zoekactie in Delpher direct informatie op over veilingen eind zeventiende eeuw, waarin het werk van Vermeer wordt vermeld.

De winst die er de komende decennia nog te behalen valt, is dat heel veel boeken, catalogi en tijdschriften uit de late negentiende en hele twintigste eeuw nog niet digitaal beschikbaar zijn. De meerderheid van alles wat er over Vermeer geschreven is sinds zijn ‘herontdekking’ door Théophile Thoré, is alleen op papier beschikbaar. Het is natuurlijk geen straf om deze in de Cuypersbibliotheek in te komen zien, maar tegelijk laat het zien dat er nog voldoende kansen voor de volgende generatie experts liggen om dichter bij Vermeer te komen.

Recente Vermeeruitgaven (selectie)

• Vermeer / onder redactie van Pieter Roelofs en Gregor J.M. Weber ; met bijdragen van Bart Cornelis, Bente Frissen, Sabine Pénot, Pieter Roelofs, Friederike Schütt, Christian Tico Seifert, Ariane van Suchtelen, Gregor J.M. Weber en Marjorie E. Wieseman. Amsterdam: Rijksmuseum, 2023. Standplaats S Tent 2023.
• Johannes Vermeer: geloof, licht en reflectie / Gregor J.M. Weber. Amsterdam : Rijksmuseum, 2022. Standplaats S Verm 2022.
• Vermeer’s maps / Rozemarijn Landsman. New York, NY : The Frick Collection ; Published in association with DelMonico Books, 2022. Standplaats 508 DD 28.
• Het raadsel Vermeer kroniek van een schildersleven / Aart Aarsbergen. Gorredijk: Sterck & de Vreese 2023.
• The little street. The neighborhood in seventeenth-century Dutch art and culture / Linda Stone-Ferrier. New Haven: Yale University Press, [2022]. Standplaats 504 EE 26.
• Vermeer and the art of love / Aneta Georgievska-Shine. London, UK : Lund Humphries, 2022. Standplaats 1036 G 13.
  

Alle publicaties in de bibliotheekcollectie met Vermeer als trefwoord